XVII. Yüzyıl (Duraklama Dönemi) Islahatları

XVII. yüzyıl (Duraklama Dönemi) ıslahatları, devleti yükselme dönemindeki eski gücüne kavuşturmak amacıyla padişahlar ve sadrazamlar tarafından yapıldı. II. Osman, IV. Murat, Kuyucu Murat Paşa, Tarhuncu Ahmet Paşa ve Köprülüler bu dönemin başlıca ıslahatçılarıdır. Islahatlar kişilere bağlı kaldı, sorunların köküne inilmedi ve çoğunlukla baskı ve şiddetle uygulandı; Avrupa’nın üstünlüğü henüz kabul edilmediği için Batı örnek alınmadı. Bu yüzden kalıcı sonuç vermedi.

📄 Osmanlı Siyasi Tarihi Özet PDF İndir (ücretsiz)

Islahatçılar Tek Tabloda

Islahatçı	Dönem	Öne çıkan
Kuyucu Murat Paşa	I. Ahmet	Celali İsyanları’nı şiddetle bastırdı
II. (Genç) Osman	1618–1622	Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmak istedi; ilk köklü ıslahat girişimi
IV. Murat	1623–1640	Yasaklar, Koçi Bey Risalesi, Bağdat’ın alınması
Tarhuncu Ahmet Paşa	IV. Mehmet	İlk denk bütçe
Köprülü Mehmet Paşa	1656–1661	Şartlı sadrazamlık, merkezî otoritenin güçlenmesi
Fazıl Ahmet Paşa	1661–1676	Girit’in alınması (1669), Bucaş (1672)

Osmanlı Devleti’nde ilk ıslahat hareketleri 17.yüzyılda başlamıştır. Duraklama dönemindeki ıslahatlar sadrazamlar ve padişahlar tarafından yapılmıştır.

Duraklama dönemindeki ıslahat çalışmaları devleti yükselme dönemindeki eski gücüne döndürme amacıyla yapılmıştır.

Bu yazımızda duraklama döneminde yapılan ıslahat çalışmalarının özelliklerine ve yapılan bu ıslahatlara yer veriyor olacağız.

Duraklama Dönemi Islahatlarının Genel Özellikleri

Devlete eski gücünü yeniden kazandırma amacıyla yapıldı.
Yapılan ıslahatlar kişilere bağlı kalınıp, halkın desteği alınmadı.
Islahat çalışmalarında sorunların köküne inilmeyip, bu sorunlar baskı ve şiddet yoluyla çözülmeye çalışıldı.
Saray,ulema ve asker karşı çıktı.
Islahatlarda Avrupa örnek alınmadı.
Islahat çalışmaları devlet politikası haline gelmemiş, görevde bulunan kişilerin görev süreleri ile kısıtlı kalarak süreklilik arz etmemiştir.

Tarhuncu Ahmet Paşa

Tarhuncu Ahmet Paşa, IV. Mehmet‘in (Avcı Mehmet) sadrazamıdır. Tarhuncu genelde mali alanda ıslahat yapmıştır. Yaptığı ıslahatlar çıkar çevrelerinin tepkisini çekince idam edilmiştir.

Tarhuncu Ahmet Paşa’nın yaptığı ıslahat çalışmaları şunlardır:

“Tarhuncu Bütçesi” adında modern anlamda denk bütçeyi hazırlamıştır.
İsrafı önlemeye çalışmıştır. Saray masraflarını kısmıştır.
Devletin alacaklarını kişiler ve kurumlardan tahsil etmiştir.

II. (Genç) Osman

Genç Osman, Osmanlı Devleti’nde ilk kez ciddi anlamda ıslahat çalışmaları yapan padişahtır. Mali,idari ve sosyal alanda ıslahatlar yapan Genç Osman daha önceki yazılarımızda da belirttiğimiz gibi yeniçeri ocağını kapatma düşüncesi nedeniyle idam edilmiştir.

Genç Osman’ın yaptığı ıslahat çalışmaları şunlardır:

Maliye ciddi anlamda düzeltildi ve israf engellendi.
Yeniçeri askerlerine ödenen fazla maaşlar kesildi.
Kadı ve müderrislere ödenen fazla maaşı kıstı.
Saray ile halkı kaynaştırma düşüncesiyle padişahlar arasında ilk kez saray dışından evlilik yaparak, sosyal alanda ilk ıslahatı yapmıştır.
Kılık-kıyafet düzenlemesi getirmeyi planlamıştır.
Şeyhülislam’ın fetva verme dışındaki yetkilerini kısıtlamıştır.
Başkenti İstanbul’dan Türkler’in çoğunlukta olduğu Anadolu’ya taşımak istemiştir.
Yeniçeri ocağını kaldırmaya girişmiş fakat bu onun hayatına mal olmuştur. Genç Osman ne yazık ki bu düşüncesinden sonra Yedikule Zindanları’nda idam edilmiştir.

💯 Genç Osman tahta çıktığında Avrupa’da Otuz Yıl Savaşları (1618-1648) başlamıştır.

Kuyucu Murat Paşa

Kuyucu Murat Paşa I. Ahmet‘in sadrazamı olup Celali İsyanları‘nı baskı ve şiddet yoluyla çözüp merkezi otoriteyi artırmaya çalışmıştır. “Kuyucu” lakabını öldürdüğü isyancıları açtırdığı kuyulara atmasıyla alan Kuyucu Murat Paşa’nın 60 bin civarı isyancıyı öldürdüğü tahmin edilmektedir.

IV. Murat

1623 yılında 11 yaşındayken tahta çıkan IV. Murat‘ın lakabı “Bağdat Fatihi” dir. Neden bu lakabı aldığını 17. yüzyıl siyasi olayları yazımızda görebilirsiniz.

IV. Murat’ın yaptığı ıslahat çalışmaları şunlardır:

Saray kadınlarını devlet yönetiminden uzaklaştırmıştır.
Orduda birtakım düzenlemeler yaparak yeniçerilere eğitim verilmesini sağlamıştır.
Ayarı düşük akçeyi kaldırmıştır.
Sadrazam ve Şeyhülislam’ı yeniçerilerle işbirliği yaptıkları gerekçesiyle idam ettirmiştir.

📌 SINAV NOTU: IV. Murat Osmanlı tarihinde ilk kez bir Şeyhülislam’ı idam ettirmiştir.

İlk defa gece sokağa çıkma yasağı getirmiştir.
İlk defa içki ve tütün yasağı getirmiştir.
Kahve ve meyhaneleri kapattırmıştır.

💯 Bu yasakların temel nedenini bu dönemde çıkan İstanbul yangınlarının önüne geçmektir.

İstanbulyangini — 1633 Büyük İstanbul Yangını | İhrak-ı Kebir (Temsili)

Devletin duraklamasının nedenleri ve sorunların tespiti için devlet adamlarından raporlar istemiştir. Bunun üzerine Koçi Bey ve Katip Çelebi IV. Murat’a risalelerini sunmuştur. Koçi Bey risalesinde, sorunların kaynağının eski düzenin (kanun-ı kadîm) bozulması olduğunu ve çözümün eski düzene dönmekte yattığını yazmıştır. IV Murat’ın ömrü bu çözüm önerilerini uygulamaya yetmemiştir.

📌 SINAV NOTU: Koçi Bey, “Türklerin Montesquieu’sü” olarak adlandırılmıştır.

“Küfr ile dünya durur, zulm ile durmaz.”
Koçi Bey

I. Ahmet

I. Ahmet kardeşler arasındaki taht kavgalarını önlemek amacıyla hanedan erkeklerinin arasında yaşça büyük ve aklı selim olanın başa geçeceği Ekber ve Erşed sistemini getirerek veraset sisteminde değişiklik yapmıştır.

📌 SINAV NOTU: I. Ahmet’ten önce padişah olan III. Mehmet ise Sancak sistemini kaldırmış ve Kafes uygulamasını hayata geçirmiştir. Ancak yapılan bu uygulamalar güçlü ve tecrübeli padişahların tahta çıkmasını engellemiştir.

Sıkça Sorulan Sorular

XVII. yüzyıl ıslahatlarının ortak özellikleri nelerdir?

Devleti eski gücüne kavuşturmayı amaçladılar, kişilere bağlı kaldılar, sorunların köküne inmediler, baskı ve şiddetle uygulandılar ve Batı örnek alınmadı.

Koçi Bey Risalesi nedir?

Koçi Bey’in IV. Murat’a sunduğu, devletin bozulma nedenlerini ve çözüm önerilerini anlatan rapordur. Koçi Bey, çözümü eski düzene (kanun-ı kadîm) dönmekte görmüştür.

Köprülü Mehmet Paşa neden şartlı sadrazam oldu?

Devlet işlerine saray ve çevresinin karışmasını önlemek, atamaları kendisi yapmak ve gerekli reformları engellenmeden uygulayabilmek için.

İlgili konular: Duraklama Nedenleri · Duraklama Dönemi Siyasi Olayları · Çınar Vakası

Kaynakça

Koçi Bey, Risale.
Kâtib Çelebi, Düstûrü’l-Amel.
MEB, Ortaöğretim Tarih 10 ders kitabı.

Çıkmış soruları ve cevaplarını görmek için: 2026 KPSS Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Ön Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Ortaöğretim Tarih Soruları · 2025 AYT Tarih Soruları.

Osmanlı Devleti’nde 1656’dan XVIII. yüzyılın başına kadar Köprülü ailesinden sadrazamların aralıklarla iş başında olduğu döneme “Köprülüler Dönemi” denir.

Köprülüler döneminde; Köprülü Mehmet Paşa, Fazıl Ahmet Paşa, Fazıl Mustafa Paşa, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa ve Amcazade Hüseyin Paşa görev yapmıştır.

Köprülü Mehmet Paşa

Köprülü Mehmet Paşa diğer sadrazamların aksine, birtakım şartlar sunarak sadrazamlık görevini kabul eden ilk kişi olmuştur.

Köprülü Mehmet Paşa’nın sunduğu bazı şartlar ise şunlardır:

Saray devlet işlerine asla karışmayacak,
Tüm atamaları kendisi yapacak,
Projeleri kabul edilecek,
Herhangi bir suçlamada savunması alınmadan cezalandırılmayacak.

Köprülü Mehmet Paşa’nın yaptığı ıslahat çalışmaları şunlardır:

Ulema arasında çıkan tartışmalara son verdi.
Rüşvet ve adam kayırmayı engelledi.
Maliyeyi düzeltti.
Yeniçerileri disiplin altına alarak merkezi otoriteyi güçlendirdi.
Ayrıca Merkez ve Anadolu isyanlarını bastıran Köprülü Mehmet Paşa, Çanakkale Boğazı’ndaki Venedik kuşatmasını kaldırdı.

Köprülü Fazıl Ahmet Paşa

Köprülü Mehmet Paşa’dan sonra yerine geçen oğlu Fazıl Ahmet Paşa da babasının yolunu izledi. Ekonomiyi canlandırdı. Girit 24 senelik kuşatmanın ardından ele geçirildi. Podolya alındı.

Merzifonlu Kara Mustafa Paşa

Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Köprülü Mehmet Paşa’nın damadıdır. Devlet işlerinde oldukça yetenekli olan Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın en büyük amacı Viyana’yı almak olsa da II. Viyana Kuşatması‘nda başarısız olması nedeniyle idam edilmiştir.