11. Sınıf Tarih Ders Kitabı Sayfa 235-239 Cevapları

Örnek cevap: Kapitülasyonlar sayesinde yabancı şirketler neredeyse hiç vergi ödemeden Osmanlı ticaretine katıldı. Yerli üreticiler ise hem vergi ödüyor hem de devletin kurallarına uymak zorunda kalıyordu; zaten sermaye, bilgi ve deneyimde geride olan yerli üretici rekabet şansını neredeyse tamamen kaybetti. Devlet, ithal mallara yüksek gümrük koymak ya da ham madde ihracatını sınırlamak gibi yerli sanayiyi koruyacak tedbirleri alamadı. Sonuçta yerli sanayi gelişemedi ve ülke yabancı mallar için açık bir pazar hâline geldi.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Kapitülasyon Nedir? İlk Kapitülasyon, Sonuçları ve Kaldırılması

Örnek cevap: Antlaşma tekelleri ve yabancılar için iç gümrükleri kaldırıp yabancı tüccara geniş ayrıcalıklar verince ucuz Avrupa malları Osmanlı pazarına hızla girdi. Başta dokuma olmak üzere birçok yerli sanayi kolu geriledi; Ankara gibi eski üretim merkezlerinde atölyeler kapandı. 1860’larda geleneksel zanaatlarda büyük bir çöküş yaşandı, işsiz kalan usta sayısı arttı. Namık Kemal’in de belirttiği gibi, bir zamanlar ihtiyacını kendi tezgâhlarıyla karşılayan ülke birkaç on yılda dışa bağımlı hâle geldi ve ekonomi yarı sömürge görünümüne büründü.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Balta Limanı Ticaret Antlaşması (1838): Maddeleri ve Sonuçları

Örnek cevap: Kaynak Ğ’ye göre ticaret sözleşmeleri geçimlik tarımı çözmüş, ekonomiyi parasallaştırmış ve iç ticaretin önündeki engelleri kaldırmıştı; yani sanayileşme için gerekli bir adımdı. Ancak tek başına yeterli değildi. Sanayileşme için sermaye birikimi, nitelikli iş gücü, geniş bir iç pazar, ulaşım ağı ve gelişmekte olan sanayiyi koruyacak gümrük politikaları da gerekiyordu. Osmanlı’da bunlar eksikti; üstelik kapitülasyonlar ve düşük gümrük oranları yerli üreticiyi ucuz Avrupa mallarına karşı korumasız bıraktı. Bu yüzden dışa açılma, sanayileşmeden çok ham madde satan bir pazar olmaya yol açtı.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Balta Limanı Ticaret Antlaşması (1838): Maddeleri ve Sonuçları

Kaynak F, kapitülasyonları yerli üreticinin rekabet gücünü yok eden ve devletin koruyucu tedbir almasını engelleyen temel sorun olarak görür; değerlendirmesi olumsuzdur. Kaynak G de Baltalimanı Antlaşması’nın ülkeyi yarı sömürgeye çevirdiğini ve dokuma başta olmak üzere sanayiyi çökerttiğini vurgular; yani yıkıcı sonuçlara odaklanır. Kaynak Ğ ise daha dengeli bir bakış sunar: Ticaret sözleşmelerinin geçimlik yapıyı çözdüğünü, ekonomiyi parasallaştırdığını ve iç ticareti rahatlattığını, bu yüzden sanayileşme için gerekli olduğunu söyler; ancak tek başına yeterli olmadığını ekler. Ayrıca yüksek gümrük duvarlarının durağan bir ekonomiyi canlandıramayacağını belirterek korumacılığı da sorgular.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Kapitülasyon Nedir? İlk Kapitülasyon, Sonuçları ve Kaldırılması

Örnek cevap: En önemli neden, İngiltere, Fransa ve Almanya gibi büyük devletlerin Osmanlı üzerinde birbirleriyle rekabet etmesiydi; hiçbiri diğerinin Osmanlı’yı tek başına ele geçirmesine izin vermedi. Osmanlı yöneticileri bu rekabetten yararlanarak denge siyaseti izledi ve kendine hareket alanı açtı. Kaynak H’ye göre güçlü merkezî devlet geleneği ve küçük üreticiliğe dayanan tarım yapısı da devleti ayakta tuttu. Ayrıca iç ticaretin dış ticaretten büyük olması, ekonominin tamamen yabancıların kontrolüne geçmesini engelledi.

Örnek cevap: Kaynak I’ya göre Osmanlı imalatı tamamen çökmemiştir; bazı kolları yok olurken pek çoğu kendini dönüştürerek I. Dünya Savaşı’na kadar gelişmeye devam etmiştir. XIX. yüzyılda tamamen yeni sanayi kolları da doğmuştur. Üretimin önemli kısmı büyük fabrikalarda değil, şehirlerdeki küçük atölyelerde ve kırsala yayılmış dağınık imalat ağlarında yapılmıştır. Kısacası imalat sektörü canlı, yaratıcı, uyum sağlayabilen ve çeşitli bir yapıya sahiptir; bazı kasabalar yeni sanayilerin merkezi olurken bazıları yoksullaşmıştır.

Örnek cevap: Tarihçiler farklı kaynaklara ve farklı ölçeklere odaklanmıştır. Kaynak G daha çok dokuma gibi geleneksel sanayilerin gerilemesine, gezginlerin gözlemlerine ve dönemin aydınlarının şikâyetlerine dayanarak çöküşü vurgular. Kaynak I ise büyük fabrikaların yanı sıra küçük atölyeleri ve kırsaldaki dağınık üretim ağlarını da hesaba kattığı için uyum ve dönüşümü öne çıkarır. Yazıldıkları dönem, kullandıkları belgeler ve tarihçilerin bakış açıları da yorumları etkiler. Bu durum, aynı olaya farklı açılardan bakıldığında farklı sonuçlara ulaşılabileceğini gösterir.