11. Sınıf Tarih Ders Kitabı Sayfa 251-255 Cevapları

Örnek cevap: Kurulan fabrika sayısı hakkında farklı rakamlar verilmesi, düzenli ve güvenilir sanayi istatistikleri tutulmadığını gösterir. Fabrikaların çoğunun kısa ömürlü olması, açılıp kapanmaları kayıtları karmaşık hâle getirmiştir. Üretimin önemli bir kısmı küçük atölyelerde ve kırsaldaki dağınık ağlarda yapıldığı için resmî listelere girmemiştir. Bu durum Osmanlı sanayisinin dağınık, plansız ve küçük ölçekli olduğunu; tarihçilerin de farklı kaynaklara dayanarak farklı sonuçlara ulaştığını gösterir.

Örnek cevap: 1) Yerli ve millî teknoloji üretimi: Plan, savunma sanayii ve yüksek teknolojili ürünlerde yerli üretimin artırılmasını ve dışa bağımlılığın azaltılmasını hedefler. Benzerlik: Osmanlı da sanayi yatırımlarına askerî ihtiyaçla başlamış, Zeytinburnu’ndaki gibi fabrikalarla ithalata bağımlılığı azaltmak istemişti. Farklılık: Osmanlı teknolojiyi hazır makine ve yabancı uzmanla ithal ederken bugün hedef, teknolojiyi Ar-Ge ile ülke içinde geliştirmektir. 2) Ulaşım altyapısı: Plan, demir yolu ağının ve yüksek hızlı tren hatlarının genişletilmesini öngörür. Benzerlik: Osmanlı da demir yolunu ekonomik ve idari birliğin aracı olarak görmüştü. Farklılık: Osmanlı hatlarının çoğu yabancı şirketlerce kendi kârlarına göre yapılırken bugünkü yatırımlar millî önceliklere göre planlanır. Karekoddaki plan metninden farklı hedefler de seçilebilir.

Örnek cevap: Japonya, Batı karşısında geri kaldığını görünce feodal düzeni kaldırmak, zorunlu eğitimi yaymak ve öğrencilerini Avrupa’ya göndermek gibi cesur kararlar aldı; kısa sürede kendi lokomotifini ve gemisini üretir hâle geldi. Rusya da Kırım yenilgisinden sonra serfleri özgürleştirip büyük demir yolu ve ağır sanayi yatırımlarına girişti. Bu örnekler, risk almaktan çekinmeyen yöneticilerin ve girişimcilerin yeni sektörler kurduğunu, üretimi ve istihdamı artırdığını, ülkeyi dışa bağımlılıktan kurtardığını gösterir. Cesur ve girişimci bir anlayış, değişime hızla uyum sağlamayı ve fırsatları değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Başladığı dönem: Osmanlı 1830-1840’larda devlet eliyle; Rusya 1861 toprak reformundan sonra, asıl atılım 1892-1903’te; Japonya 1868 Meiji Restorasyonu’ndan sonra. Tarım: Osmanlı’da küçük köylü üretimi sürdü; Rusya’da serfler özgürleşti ama topraklar küçük ve verimsiz kaldı; Japonya’da 1873 toprak reformuyla verim arttı ve tarım ticarileşti. Nüfus ve okuryazarlık: Osmanlı’da nüfus az, okuryazarlık düşük; Rusya’da nüfus kalabalık (yaklaşık 117 milyon) ama okuryazarlık düşük; Japonya’da homojen nüfus, zorunlu eğitim ve yüksek okuryazarlık. Ulaşım: Osmanlı hatları çoğunlukla yabancı şirketlerce yapıldı; Rusya’da 1900’de 58.000 km’lik ağ ve Trans-Sibirya hattı; Japonya’da 1872’den itibaren yayılan ağ ve 1907’den sonra yerli lokomotif. Sermaye: Osmanlı’da yetersiz; Rusya’da devlet bankaları ve yabancı kredi; Japonya’da dolaylı vergiler, ipek ihracatı ve zaibatsu şirketleri. Ticaret antlaşmaları: Osmanlı’da kapitülasyonlar ve Baltalimanı gümrükleri sınırladı; Rusya yüksek gümrüklerle iç pazarını korudu; Japonya 1911’den sonra yerli şirketlerini korudu. Devletin rolü: Üçünde de belirleyici; Osmanlı’da kesintili, Rusya’da otokratik, Japonya’da istikrarlı ve özel sektörle uyumlu. Teknoloji: Osmanlı makine ve uzman ithal etti, yerli makine üretemedi; Rusya yabancı sermaye ve uzmana dayandı; Japonya teknolojiyi benimseyip kendisi üretti. Sanayi kolları: Osmanlı’da dokuma, askerî fabrikalar ve gıda; Rusya’da tekstil, demir çelik, kömür ve petrol; Japonya’da ağır sanayi, gemi, lokomotif ve ipek. Yabancı sermaye: Osmanlı’da demir yolu ve bankacılıkta yoğun; Rusya’da çok yoğun; Japonya’da sınırlı. Sınırlılıklar: Osmanlı’da mali kaynak, borç, kapitülasyon ve iş gücü; Rusya’da düşük okuryazarlık, kırsal yoksulluk ve zayıf burjuvazi; Japonya’da ham madde ve enerji yetersizliği. Başarı: Osmanlı sınırlı kaldı; Rusya hızla büyüdü ama toplumsal dönüşüm sınırlı kaldı; Japonya en başarılısı oldu.

Örnek cevap: Öneri 1: Avrupalı devletler arasındaki rekabetten yararlanıp diplomatik pazarlıkla gümrük oranlarını yükseltmek. Olası sonuç: Yerli dokuma ve imalat ucuz ithal mallara karşı korunurdu; oysa dönemde gümrükler düşük tutuldu ve zanaatkârlar geriledi. Öneri 2: Fabrika kurmadan önce mühendis, usta ve işçi yetiştiren okulları çoğaltmak. Olası sonuç: Yabancı uzmanlara bağımlılık azalır, fabrikalar uzun ömürlü olurdu; oysa Tanzimat programında yetişmiş kadro eksikliği yüzünden pek çok tesis kısa sürede kapandı. Öneri 3: Askerî fabrikaların yanında halkın ihtiyaç duyduğu tüketim mallarını yerli ham maddeyle üreten özel girişimleri vergi muafiyeti ve krediyle desteklemek. Çalışma bir balık kılçığı diyagramıyla görselleştirilebilir; kılçıklara sermaye, iş gücü, ulaşım, ticaret antlaşmaları ve teknoloji yazılır.