11. Sınıf Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi 1. Ünite Ölçme ve Değerlendirme Cevapları (1)

a. Türk tarihinin ilk yazılı anayasası: 5 (Kanun-ı Esasi). b. İslamiyet öncesi Türklerde toplumsal yapı birimi: 7 (boy), 9 (oguş), 13 (urug). c. I. Meşrutiyet meclisi: 6 (Meclis-i Mebusan) ve 11 (Meclis-i Âyan); ikisi birlikte Meclis-i Umumi’yi oluşturur. ç. Egemenliğin bir gruba ait olduğu yönetim: 1 (oligarşi) ve 12 (aristokrasi). d. Eğitilip devlet hizmetinde çalıştırılan esir veya köleler: 2 (gulam). e. İslamiyet öncesi Türk devletlerinde meşruiyetin hukuki kaynağı: 14 (töre). f. Türklerde devlet işlerinin görüşüldüğü meclis: 15 (kurultay) ve 4 (divan). Boşta kalanlar: 3 (meşrutiyet), 8 (devşirme), 10 (1921 Anayasası).

📖 Konuyu ayrıntılı oku: İslamiyet Öncesi Türklerde Devlet Yönetimi

Cevap: D. Metinde davulun hakan çadırının önünde günün belirli saatlerinde, yani düzenli olarak çalındığı anlatılır; olağanüstü zamanlara özgü bir tören olduğu söylenmez. Diğer seçenekler metinde yer alır: davulun çadır önünde çalınması, iktidarın göstergesi olması, mehter ve bandoya dönüşmesi ve hakana sorumluluğunu hatırlatması.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: İslamiyet Öncesi Türklerde Devlet Yönetimi

Cevap: C. Kut Tanrı tarafından verilir ama sorumluluk yerine getirilmezse geri alınabilir. Bu, hükümdarın yetkisinin sınırsız olmadığını, adalet ve töreye uyma şartına bağlı olduğunu gösterir. A’daki son sözün halka ait olduğu ya da B’deki babadan oğula geçişin yasaklandığı bilgisi metinde yoktur.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: İslamiyet Öncesi Türklerde Devlet Yönetimi

Örnek cevap: Hakan, yetkisini kaybetmemek için adaletli davranmaya, töreye uymaya ve halkını doyurup korumaya özen göstermiştir. Başarısızlık ya da zulüm kutun kaybedildiğinin işareti sayılacağından keyfî ve sorumsuz yönetimden kaçınmıştır. Halkın güvenini kazanmak, ülkeyi genişletmek ve refahı artırmak hakan için meşruiyetini kanıtlamanın yolu olmuştur. Bu inanç, hükümdar üzerinde manevi bir denetim işlevi görmüştür.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: İslamiyet Öncesi Türklerde Devlet Yönetimi

Örnek cevap: Metne göre iktidar, toplumun rızasını ve bireylerin onayını kazanmadıkça yalnızca zor ve baskı anlamına gelir. Meşru olabilmesi için gücünü nereden aldığını açıklayabilmeli, eylemlerinin haklı, emirlerinin uyulabilir ve cezalarının adil olduğunu topluma kabul ettirebilmelidir. Bunun için iktidarın hukuka bağlı olması, kamu yararını gözetmesi ve adaletle yönetmesi gerekir. Eski Türklerde bu şart kut ve töreye uygun yönetimle, günümüzde ise seçimler ve anayasaya bağlılıkla sağlanır.

Örnek cevap: Bu soru, iktidarın meşruiyet sorununa işaret eder. Her iktidar, yönetme hakkını nereden aldığını ve neden kendisine itaat edilmesi gerektiğini açıklamak zorundadır. Bu hakkı kimi dönemlerde Tanrı’ya (kut), kimi dönemlerde geleneğe ya da hanedana, günümüzde ise milletin iradesine dayandırmıştır. Kısacası sorun, iktidarın kendini haklı gösterme ve toplumun onayını kazanma ihtiyacıdır.

Cevap: C. Metinde siyasal iktidarın toplumsal rızaya dönüşmedikçe zorbalığı temsil ettiği ve bütün iktidarların temel probleminin bireysel onay ve toplumsal rıza arayışı olduğu açıkça belirtilir. Ekonomik ya da askerî güç, gelenek veya muhalefeti susturmak meşruiyet kaynağı olarak gösterilmez.

Cevap: C. I. durumda doğu-batı ayrımıyla yönetilen Göktürklerin kısa sürede dev bir imparatorluğa dönüştüğü, II. durumda ise aynı devletlerin iç çekişmelerle ikiye ayrılıp yıkıldığı anlatılır. Demek ki ikili teşkilat hem güçlenmeye hem de parçalanmaya yol açmıştır. A ve E seçenekleri durumlardan yalnızca biriyle çelişir.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Köktürkler (552-659)

Cevap: E. Türk devletleri çok geniş topraklara yayıldığı için tek merkezden yönetmek zordu. Ülke doğu ve batı olarak ikiye ayrılıp batı kanadı yabgunun yönetimine verildi. Böylece yönetim kolaylaştırıldı. İkili teşkilat taht kavgalarını bitirmemiş, aksine bazen artırmıştır; bu yüzden A doğru değildir.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: İslamiyet Öncesi Türklerde Devlet Yönetimi

Örnek cevap: İkili teşkilat, geniş toprakları kolay yönetmeyi ve hızla genişlemeyi sağladı. Ancak aynı sistem, yetkiyi iki merkeze bölerek zamanla merkezî otoriteyi zayıflattı. Devletin hanedanın ortak malı sayılması nedeniyle doğu ve batı kanatlarındaki yöneticiler arasında rekabet ve taht kavgaları çıktı. Çin gibi komşular da bu ayrılıkları kışkırtarak devleti parçaladı. Yani devleti büyüten yapı, onu bölünmeye ve yıkılmaya açık hâle de getirdi. Temel çelişki budur: Kolay yönetim ile güçlü merkezî birlik arasında denge kurulamamıştır.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Köktürkler (552-659)

Cevap: B. Osman Gazi döneminde devlet, eski Türk geleneğindeki gibi hanedanın ortak malı sayılıyordu. Tabloda bunun sonucu olarak padişah değişikliklerinde sık sık taht kavgaları yaşandığı belirtilir.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Osmanlı Devleti Kuruluş Dönemi (1299-1453)

Cevap: D. I. Murad döneminde devlet yalnızca padişah ve oğullarının ortak malı sayıldı. Böylece tahtta hak iddia edenlerin sayısı azaltılarak taht mücadeleleri sınırlandırılmak istendi. Tabloda taht kavgalarının tamamen bitmediği belirtildiği için C doğru değildir.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Osmanlı Devleti Kuruluş Dönemi (1299-1453)

Cevap: B. Fatih döneminde devletin padişahın mülkü olduğu kabul edildi ve devletin birliğini korumak için kardeş katli yasallaştırıldı. Tabloya göre amaç, padişahın şahsında mutlak merkeziyetçi bir devlet kurmaktı.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Fatih Sultan Mehmet (1451-1481) | İstanbul’un Fethi

Cevap: B. Ekber ve Erşed sistemiyle hanedanın en yaşlı ve olgun üyesinin tahta geçmesi kararlaştırıldı. Böylece kimin padişah olacağı kesinleşecek ve taht kavgaları tamamen sona erdirilecekti. Sistemle birlikte şehzadelerin sancağa çıkması da sona erdiği için D yanlıştır.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Ekber ve Erşed Nedir? Osmanlı’da Veraset Usulü