11. Sınıf Tarih 1. Ünite Ölçme ve Değerlendirme Cevapları

Örnek cevap: Küçük Kaynarca Antlaşması daha çok zayıflatmıştır. Siyasi açıdan Osmanlı, Müslüman nüfusun yaşadığı Kırım’ı ilk kez elden çıkardı; Rusya da Ortodokslarla ilgili maddeleri bahane ederek iç işlere karışmaya başladı. Askerî açıdan Kırım Hanlığı’nın güçlü desteğinden yoksun kalındı; Rusların Karadeniz’e inmesiyle İstanbul ve Karadeniz kıyıları doğrudan tehdit altına girdi. Karlofça daha geniş bir toprak kaybıdır, ancak bu kayıpların bir kısmı Prut ve Belgrad’da telafi edilebilmişti; Küçük Kaynarca’nın sonuçları ise bir daha geri döndürülemedi. Karlofça’yı ilk büyük ve kalıcı toprak kaybı olmasıyla gerekçelendirmen de kabul edilebilir.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Küçük Kaynarca Antlaşması (1774): Maddeleri ve Önemi

Örnek cevap: Pasarofça Antlaşması iç siyasette daha etkili olmuştur. Bu antlaşmadan sonra Osmanlı kaybedilen toprakları geri alma politikasını bırakıp barışçı bir yola girdi ve Lale Devri başladı. Avrupa’yı tanıma çabası, elçilikler, matbaa ve Batı tarzı yenilikler devlet yönetiminde ve toplumda yeni bir dönem açtı; kalem ehli denilen bürokratlar güçlendi. Ancak saray çevresinin lüks yaşamı ve ekonomik sıkıntılar Patrona Halil İsyanı’na yol açtı, sadrazam idam edildi ve padişah tahttan indirildi. Rusya’ya Ortodokslar üzerinden iç işlere karışma imkânı verdiği için Küçük Kaynarca’yı seçmen de gerekçeli olduğu sürece doğru kabul edilebilir.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Pasarofça Antlaşması (1718): Maddeleri ve Önemi

İlk Türk matbaasının kurulması: kültürel. Tercüme Heyeti’nin kurulması: kültürel. Avrupa devletlerine geçici elçiler gönderilmesi: diplomasi. Avrupa’da Türk modasının yayılması ve Osmanlı sanatına Avrupa motiflerinin girmesi: sanatsal ve kültürel. Tekfur Sarayı’nda çini imalathanesi açılarak çiniciliğin canlandırılması: sanatsal. Nakkaş Levnî’nin minyatürleri: sanatsal. Şair Nedim’in şiirleri: kültürel ve sanatsal (edebiyat). Avrupa usulü askerî eğitim amaçlı hendesehanenin açılması: kültürel (eğitim). Kumaş dokuma fabrikasının kurulması ve Tulumbacı Ocağı’nın (itfaiye) oluşturulması: toplumsal. Bunlara barok ve rokoko etkili köşk, kasır ve çeşmeleri mimari alan olarak ekleyebilirsin.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Lale Devri (1718-1730): Özellikleri, Yenilikleri ve Patrona Halil İsyanı

Toplumsal etkileri: Sadâbâd bahçelerinde, Boğaziçi kıyılarında ve mesire yerlerinde yapılan toplantı ve eğlenceler İstanbul’un şehir kültürünü değiştirdi; Fransız tarzı mobilyalar ve yeni yaşam alışkanlıkları yayıldı; Tulumbacı Ocağı gibi hizmetler günlük hayatı kolaylaştırdı. Kültürel ve sanatsal etkileri: Matbaa ve tercümelerle bilgi birikimi arttı; Damat İbrahim Paşa’nın sanatçıları himaye etmesiyle Nedim’in şiirleri ve Levnî’nin minyatürleri dönemin ruhunu yansıttı; Levnî ve Vanmour İstanbul’u benzer bakış açılarıyla resmetti; Avrupa ile karşılıklı moda etkileşimi yaşandı. Mimari etkileri: Barok ve rokoko üslubunda eserler, başta Sadâbâd olmak üzere kasır ve köşkler yapıldı; Kız Kulesi’ne fener konuldu. Diplomatik etkileri: Paris, Viyana ve Rusya’ya elçiler gönderildi; Yirmisekiz Çelebi’nin gözlemleri reformların başlangıcı sayıldı; Kaynak C ve Ç’deki elçi kabulü tasvirleri, Osmanlı sarayının Avrupa diplomasisiyle yoğun ilişki içinde olduğunu gösterir.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Lale Devri (1718-1730): Özellikleri, Yenilikleri ve Patrona Halil İsyanı

Cevap: D (I, III ve IV). I. ifadede Portekiz hükûmetinin gıda fiyatlarını denetlemesi açıkça idari bir düzenlemedir. III. ifadedeki temel ihtiyaçlara öncelik verilmesi, yani İstanbul’da fırınların onarımının öne alınması da devletin verdiği bir karardır. IV. ifade, fiyat denetimi ve esnaf kethüdalarından söz alınması gibi idari önlemlere rağmen fiyat artışlarının durdurulamadığını anlatır; yani idari düzenlemelerin sonucuyla ilgilidir. II. ifade ise metinlerle çelişir, çünkü iki depremden bir yıl sonra da inşaat işçilerinin ücretleri artmıştır.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: İstanbul Tarihinde İz Bırakan Büyük Depremler

Benzer etkiler: İki şehirde de buğday ve un fiyatları yükseldi; inşaat işçilerinin ücretleri ve yapı malzemesi fiyatları arttı; fırınların yeniden yapımına öncelik verildi; devlet fiyatları denetlemeye çalıştı ama artışları tamamen önleyemedi; yeniden inşa süreci inşaat sektörünü canlandırdı. Farklı etkiler: Portekiz’de hükûmet fiyatları ve kiraları deprem öncesi düzeye çekti, gıda satış ve dağıtımını Belediye Senatosu eliyle yaptı, yoksullara yiyecek dağıttı; ayrıca sömürge ticareti sarsıldı, Avrupa’dan yardım geldi, soylulara vergi konuldu ve kraliyet hazinesi kuruldu. İstanbul’da ise esnaf kethüdalarından zam yapmama sözü alındı, narh uygulandı, her evden 22 akçe ek vergi alındı ve vakıf gelirleri onarıma ayrıldı. Artış oranları da farklıydı: Lizbon’da buğday %83 artarken İstanbul’da un fiyatı üç yılda %141, sıvacı yevmiyesi ise %233 arttı.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: İstanbul Tarihinde İz Bırakan Büyük Depremler

Örnek cevap: 1. Sömürgecilik ve deniz ticaretiyle oluşan büyük sermaye birikimi ve bu sermayeyi yatırıma yönlendiren finans kurumları. 2. Tarım Devrimi ve Çitleme Yasaları sonucunda topraksız kalan köylülerin kentlere göç ederek ucuz işgücü oluşturması. 3. Bilimsel ve teknolojik gelişmeler: buhar makinesi, iplik eğirme makineleri ve kok kömürüyle demir üretimi gibi icatlar. Bunların yanında ham madde ve pazar arayışı, bol kömür-demir kaynakları ve İngiltere’nin ticareti destekleyen siyasi yapısı da yazılabilir.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Sanayi Devrimi: Nedenleri, Sonuçları ve Osmanlı’ya Etkileri

Siyasi: Burjuvazi güçlendi, temsilî yönetimler ve demokratik haklar gelişti; liberalizm, sosyalizm ve milliyetçilik yayıldı; ulus devlet ve merkezî bürokrasi güçlendi; ham madde ve pazar için sömürgecilik yarışı hızlandı. Sosyal: Kentleşme ve nüfus hızla arttı; işçi sınıfı ve orta sınıf ortaya çıktı; tüketim toplumu oluştu; kötü çalışma ve barınma koşulları, çocuk işçiliği ve salgınlar görüldü; sendikalar kuruldu, çalışma süreleri ve çocuk işçiliği yasalarla sınırlandı, ilkokul zorunlu oldu. Ekonomik: Fabrika ve seri üretim başladı; üretim arttı, mallar ucuzladı; demir yolu, buharlı gemi ve telgrafla küresel ticaret genişledi; serbest piyasa ve kapitalizm yaygınlaştı; sanayileşmiş ülkelerle ham madde sağlayan ülkeler arasındaki fark büyüdü.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Sanayi Devrimi: Nedenleri, Sonuçları ve Osmanlı’ya Etkileri

Olumlu sonuçlar: Üretim arttı, mallar ucuzlayıp çeşitlendi; ulaşım ve haberleşme hızlandı; bilim ve teknoloji gelişti; kentlerde zamanla altyapı, sağlık ve eğitim hizmetleri iyileşti; işçi hakları, sendikalar ve demokratik katılım genişledi; zorunlu ilköğretim yaygınlaştı. Olumsuz sonuçlar: Çevre ve hava kirliliği arttı; çarpık kentleşme, gecekondu ve salgınlar görüldü; işçiler uzun saatler düşük ücretle çalıştırıldı, kadın ve çocuk emeği sömürüldü; zengin ile yoksul arasındaki uçurum büyüdü; zanaatkârlar işsiz kaldı; sömürgecilik ve sömürge halklarının ezilmesi arttı, büyük devletler arasındaki rekabet savaşlara zemin hazırladı.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Sanayi Devrimi: Nedenleri, Sonuçları ve Osmanlı’ya Etkileri

Örnek cevap: Nedenler arasında en etkilisi sömürgecilikle oluşan sermaye birikimidir; çünkü icatların fabrikalara dönüşmesi, makinelerin alınması ve demir yollarının yapılması büyük sermaye gerektiriyordu ve bu sermaye büyük ölçüde sömürge ticaretinden geldi. Wyatt’ın metni de denizaşırı ticaretin yatırım imkânı yaratan finans kurumlarını doğurduğunu vurgular. Sonuçlar arasında en etkilisi kentleşme ve yeni toplumsal sınıfların doğuşudur; grafikte 1800-1900 arasında İngiltere başta olmak üzere kentleşme oranının hızla yükseldiği görülür. Bu dönüşüm işçi hareketlerini, yeni ideolojileri, modern belediyeciliği ve tüketim toplumunu doğurarak siyaset, toplum ve ekonomiyi birlikte değiştirdi. Buhar gücünü en etkili neden, sömürgeciliğin yayılmasını en etkili sonuç olarak gerekçelendirmen de kabul edilebilir.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Sanayi Devrimi: Nedenleri, Sonuçları ve Osmanlı’ya Etkileri