Kısaca
Küçük Kaynarca Antlaşması, 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı’nı sona erdiren ve 21 Temmuz 1774‘te Silistre’nin güneydoğusundaki Küçük Kaynarca’da imzalanan barış antlaşmasıdır. Antlaşmayla Kırım bağımsız bir hanlık oldu; Kılburun, Kerç ve Yenikale Rusya’ya bırakıldı. Rus ticaret gemilerine Karadeniz ve Akdeniz’de serbest dolaşım hakkı tanındı, Osmanlı 15.000 kese savaş tazminatı ödemeyi kabul etti. Osmanlı padişahının halife sıfatıyla Kırım Müslümanlarının dinî lideri olarak kalması ise antlaşmanın en dikkat çekici maddelerinden biriydi. I. Abdülhamid döneminde imzalanan Küçük Kaynarca, Osmanlı tarihinin en ağır antlaşmalarından biri sayılır.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| İmza tarihi | 21 Temmuz 1774 (metinlerin teatisi 26 Temmuz) |
| Yer | Küçük Kaynarca, Silistre’nin 24 km güneydoğusu, Dobruca sınırı (bugün Bulgaristan) |
| Taraflar | Osmanlı Devleti – Rusya |
| Padişah | I. Abdülhamid |
| Osmanlı delegeleri | Ahmed Resmî Efendi, İbrahim Münib Efendi |
| Rus komutan ve delege | Mareşal Rumyantsov |
| Madde sayısı | 28 madde, ek madde ve geçici hükümler |
| Savaş tazminatı | 15.000 kese (4,5 milyon ruble), üç taksitte |
📌 SINAV NOTU: Küçük Kaynarca sorularında en çok sorulanlar: Kırım’ın bağımsız olması, halifeliğin ilk kez siyasi amaçla kullanılması, ilk kez savaş tazminatı ödenmesi ve Rusya’nın Ortodoksları koruma bahanesiyle iç işlere karışmaya başlaması.
1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı
- Savaşın nedeni: Rusya’nın Lehistan’ın iç işlerine karışması ve Kırım Hanlığı ile Osmanlı topraklarına saldırması üzerine Osmanlı, Eylül 1768’de Rusya’ya savaş ilan etti. TDV’ye göre savaş haklı sebeplere dayansa da hazırlıksız ilan edilmişti. Rusların Osmanlı’ya ait Balta kasabasına saldırması savaşı başlatan olaylardandı.
- Kara cephesi: Ruslar Kırım’ı ve Eflak-Boğdan’ı işgal ederek Tuna’yı aştı. Ordunun kötü yönetimi, disiplinsizlik ve ikmal sisteminin çökmesi yenilgileri getirdi.
- Çeşme Baskını (1770): Baltık’tan İngilizlerin yardımıyla Akdeniz’e getirilen Rus donanması, Çeşme limanında Osmanlı donanmasını yaktı.
- Barış girişimleri: 1772’de ateşkes yapıldı ve Bükreş’te görüşmeler başladı. Kırım ve kaleler meselesinde anlaşılamayınca savaş 1773’te yeniden başladı.
- Son yenilgiler: Osmanlı ordusu 25 Haziran 1774’te Kozluca’da yenildi, 1 Temmuz’da Şumnu kuşatıldı. Bunun üzerine barış görüşmeleri kabul edildi. Rusya da iç kısımdaki Pugaçev isyanı nedeniyle barışa yöneldi.
Küçük Kaynarca Antlaşması’nın Maddeleri
Kırım ve topraklar
- Kırım bağımsız oldu: Kırım “müstakil bir hanlık” hâline geldi; Tatarlar hanlarını kendileri seçecekti. İki devlet de Kırım’ın iç işlerine karışmayacaktı.
- Halifelik bağı: Kırım Müslümanları dinî bakımdan halifeye bağlı kalacak, hutbe padişah adına okunacaktı.
- Rusya’ya bırakılan yerler: Kılburun, Kerç ve Yenikale ile Küçük ve Büyük Kabartay.
- Osmanlı’ya iade edilen yerler: Rusların işgal ettiği Eflak-Boğdan, Besarabya, Akkirman, Kili, İsmail ve Bender Osmanlı’ya geri verildi; Akdeniz’de ele geçirilen adalar da iade edildi.
Ticaret, elçilik ve din
- Serbest ticaret: Rus ticaret gemileri Karadeniz ve Akdeniz’de serbestçe dolaşacak, diğer devletlere tanınan ticari imtiyazlardan yararlanacak ve gerekli yerlerde konsolosluk açabilecekti.
- Elçilik: Rusya İstanbul’da elçilik açabilecekti.
- Kilise maddesi: Rusya’ya İstanbul’da, Beyoğlu’nda bir Ortodoks kilisesi yapma ve bu kiliseyi himaye etme hakkı verildi. Rus hacıları kutsal yerleri serbestçe ziyaret edebilecekti.
- Unvan: Rus hükümdarlarına “Rusyalar’ın padişahı” unvanı tanındı.
- Tazminat: Osmanlı Rusya’ya üç taksitte 15.000 kese savaş tazminatı ödeyecekti. Rusların ilk talebi 50.000 keseydi.
Ortodoks Himayesi Meselesi
Ders kitaplarında antlaşmayla Rusya’nın Osmanlı’daki Ortodoksları koruma hakkı elde ettiği anlatılır. Kemal Beydilli’nin TDV maddesine göre ise antlaşma Rusya’ya yalnızca Beyoğlu’ndaki tek bir kilisenin himayesini veriyordu. Rusya, 1775’te yapılan resmî Fransızca çeviride “Rus” kilisesini “Rum” (Ortodoks) kilisesi gibi göstererek bu maddeyi bütün Ortodoksları kapsayacak şekilde yorumladı. Bu iddia zamanla Rusya’nın Osmanlı’nın iç işlerine karışmasının bahanesi oldu ve 1853 Kırım Savaşı’nın nedenleri arasında yer aldı. İddia ancak 1856 Paris Antlaşması ile sona erdi.
Küçük Kaynarca Antlaşması’nın Önemi
- Nüfusu Müslüman ve Türk olan bir bölgenin kaybı: Kırım, Osmanlı’nın elinden çıkan ilk büyük Müslüman-Türk yurdu oldu. Bağımsızlık kısa sürdü; Rusya 1783’te Kırım’ı ilhak etti.
- Karadeniz Türk gölü olmaktan çıktı: Rusya Karadeniz’e kalıcı olarak yerleşti, ticaret gemileri Akdeniz’e açıldı.
- Halifelik siyasi araç oldu: Halifeliğin dinî nüfuzu ilk kez antlaşma maddesi olarak kullanıldı. TDV’ye göre Rusya’nın hilafet hukukunu tanıması, kaybı telafi etmese de “önemli bir kazanç”tı.
- Savaş tazminatı: Ders kitaplarında Osmanlı’nın ilk kez savaş tazminatı ödediği antlaşma olarak geçer.
- Rusya’nın büyük güç olması: TDV’ye göre savaş Osmanlı’nın zayıflığını, Rusya’nın ise büyük bir güç olduğunu gözler önüne serdi. Çariçe II. Katerina bu antlaşmadan büyük memnuniyet duydu.
📌 SINAV NOTU: Küçük Kaynarca’dan sonraki süreci sırasıyla öğrenin: Aynalıkavak Tenkihnamesi (1779) → Kırım’ın Rusya’ya ilhakı (1783) → Yaş Antlaşması (1792) ile Kırım’ın Rusya’ya ait olduğunun kabulü. Ayrıntılar için Gerileme Dönemi Siyasi Olayları sayfasına bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Küçük Kaynarca Antlaşması ne zaman imzalandı?
21 Temmuz 1774’te imzalandı; metinler 26 Temmuz’da karşılıklı teslim edildi.
Küçük Kaynarca Antlaşması kimler arasında imzalandı?
Osmanlı Devleti ile Rusya arasında, I. Abdülhamid döneminde imzalandı.
Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım’a ne oldu?
Kırım Osmanlı’dan ayrılarak bağımsız bir hanlık oldu; dinî bakımdan halifeye bağlılığı sürdü. Rusya 1783’te Kırım’ı ilhak etti.
Küçük Kaynarca Antlaşması’nın önemi nedir?
Müslüman-Türk nüfusun yaşadığı bir bölge ilk kez kaybedildi, Karadeniz Türk gölü olmaktan çıktı, halifelik ilk kez siyasi amaçla kullanıldı ve Rusya iç işlere karışma bahanesi buldu.
Küçük Kaynarca’da ne kadar savaş tazminatı ödendi?
15.000 kese (4,5 milyon ruble), üç taksitte ödenecekti.
Küçük Kaynarca neresidir?
Silistre’nin yaklaşık 24 km güneydoğusunda, Dobruca sınırında bir kasabadır; bugün Bulgaristan sınırları içindedir.
Kaynaklar: Kemal Beydilli, “Küçük Kaynarca Antlaşması”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 26, s. 524-527. Antlaşmanın tarihi kaynaklarda 16, 17, 21 ve 26 Temmuz olarak farklı verilir; 21 Temmuz imza, 26 Temmuz teati tarihidir. “İlk kez savaş tazminatı” ve “ilk Müslüman-Türk toprağı kaybı” değerlendirmeleri ders kitaplarındaki ve sitemizin Gerileme Dönemi sayfasındaki anlatıma dayanır.
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
: Maddeleri ve Önemi){kind=link}