Kısaca
Bizans, 395’te ikiye ayrılan Roma İmparatorluğu‘nun doğu yarısıdır. Başkenti Konstantinopolis (İstanbul) olan devlet, Batı Roma yıkıldıktan sonra da bin yıl yaşadı. Hristiyan Ortodoks dünyasının merkeziydi. Türklerle ilişkisi Göktürklerle başladı, Malazgirt ile Anadolu’nun kapısını açtı ve 1453’te Fatih Sultan Mehmet‘in İstanbul’u fethiyle sona erdi.
| Süre | 395-1453 |
| Başkent | Konstantinopolis (İstanbul) |
| Din ve dil | Ortodoks Hristiyanlık; Latinceden Yunancaya geçiş (VII. yy) |
| Altın çağ | I. Justinianus (527-565) |
| Türklerle dönüm noktası | Malazgirt (1071), Miryokefalon (1176), İstanbul’un Fethi (1453) |
| Yıkılış | 29 Mayıs 1453 |
“Bizans” adı aslında sonradan verilmiştir. Bir Alman tarihçi 1557’de bu adı kullanınca yaygınlaştı; onlar kendilerine “Romalı” diyordu. Müslüman kaynaklar da bu nedenle Rum adını kullanmıştır. Selçuklu Devleti’nin Anadolu’da “Türkiye Selçukluları” yanında “Rum Selçukluları” diye anılması da buradan gelir.
Bizans Tarihinin Dönemleri
| Dönem | Olaylar |
|---|---|
| Erken Dönem (395-610) | Batı Roma’nın düşüşü; I. Justinianus ile geçici genişleme; Justinianus Kanunları, Ayasofya (537), Nika Ayaklanması (532) |
| Orta Dönem (610-1071) | Herakleios ve Sasani savaşları; Müslümanlarla mücadele, Yermük (636), Arap kuşatmaları (674-678, 717-718); tema sistemi; İkonoklazma (726-843); Hristiyanlığın bölünmesi (1054) |
| Geç Dönem (1071-1453) | Malazgirt; Haçlı Seferleri; IV. Haçlı’nın İstanbul’u işgali (1204-1261); Osmanlı’nın yükselişi; 1453 |
Bizans’ı Ayakta Tutan Neydi?
- Coğrafya: İstanbul’un üç yanı denizle çevrili, güçlü surlarla korunuyordu; Haliç’in zincirle kapatılması ek güvenlik sağlıyordu.
- Tema sistemi: Askerler toprak karşılığı hizmet veriyordu; eyaletler askerî valilere bağlıydı. Bazı tarihçiler bu sistemi Osmanlı tımarı ile karşılaştırır, ancak doğrudan bir etkileşim tartışmalıdır.
- Grek ateşi: Suda da yanan bu silah, donanmayı Arap kuşatmalarında üstün kıldı.
- Altın sikke: Solidus (nomisma) yüzyıllarca Akdeniz ticaretinin güvenilir parası oldu.
- Diplomasi: Bizans savaştan çok düşmanlarını birbirine düşürmeyle tanınırdı.
📌 SINAV NOTU: Sık sorulanlar: I. Justinianus (kanunlar, Ayasofya), İkonoklazma (tasvir kırıcılık), 1054 (Ortodoks-Katolik ayrılığı), 1204 (IV. Haçlı Seferi’nde İstanbul’un işgali), 1071 (Malazgirt). Bizans’ın Avrupa’yı Doğu’dan koruyan ve antik birikimi aktaran rolü de hatırlanmalıdır.
Bizans ve Türkler
| Tarih | Olay | Önemi |
|---|---|---|
| 568 | Göktürk-Bizans ilişkileri | İstemi Yabgu’nun elçileri İpek Yolu ticareti için İstanbul’a geldi; Sasanilere karşı ittifak arandı |
| V.-X. yy | Hazar, Peçenek, Kuman ilişkileri | Bizans, Hazarlarla müttefik oldu; Balkanlar’da Türk boylarıyla karşılaştı |
| 1048 | Pasinler Savaşı | Selçuklular Bizans’ı ilk kez büyük ölçekte yendi |
| 1071 | Malazgirt Savaşı | Alparslan, IV. Romen Diyojen’i esir aldı; Anadolu Türklere açıldı |
| 1176 | Miryokefalon Savaşı | II. Kılıç Arslan’ın zaferi; Bizans’ın Anadolu’yu geri alma umudu bitti |
| 1302 | Koyunhisar Savaşı | Osman Bey’in Bizans’a ilk büyük zaferi |
| 1326 | Bursa’nın Fethi | Osmanlı’nın ilk büyük merkezi |
| 1453 | İstanbul’un Fethi | Bizans’ın sonu |
Bizans Neden Yıkıldı?
- 1204 yıkımı: IV. Haçlı Seferi İstanbul’u yağmaladı. 1261’de geri alınsa da devlet bir daha toparlanamadı.
- Toprak kaybı: Anadolu’nun elden çıkması asker ve vergi kaynağını kuruttu.
- İç savaşlar: XIV. yüzyıldaki taht kavgaları Osmanlı’nın Avrupa’ya geçmesini kolaylaştırdı.
- Ekonomi: Ticaret Venedik ve Cenova’nın eline geçti.
- Osmanlı’nın gücü: Büyük toplar, Rumeli Hisarı ve donanmanın karadan Haliç’e indirilmesi kuşatmayı sonuca götürdü.
Bizans’ın Mirası
- Hukuk: Justinianus Kanunları (Corpus Iuris Civilis), Avrupa hukukunun kaynağı oldu.
- Din: Ortodoks kilisesi; Rus ve Balkan Hristiyanlığı Bizans’tan etkilendi.
- Kültür aktarımı: Antik Yunan eserleri korundu, bilginler Rönesans İtalyası’na taşıdı.
- İstanbul: Ayasofya, surlar ve Yerebatan Sarnıcı bugüne ulaşan eserlerdir.
Sıkça Sorulan Sorular
Bizans ne zaman kuruldu?
Roma İmparatorluğu’nun 395’te ikiye ayrılmasıyla Doğu Roma ortaya çıktı. Bizans bu devletin sonradan verilen adıdır.
Bizans ne zaman yıkıldı?
29 Mayıs 1453’te Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u fethetmesiyle yıkıldı.
Bizans’ın en parlak dönemi hangisidir?
I. Justinianus dönemidir (527-565). Ayasofya yapılmış, kanunlar derlenmiş ve Batı’daki topraklar kısmen geri alınmıştır.
İkonoklazma nedir?
Dinî tasvirlerin kırılması veya yasaklanması hareketidir. Bizans’ta 726-843 arasında aralıklarla sürmüştür.
Türklerle Bizans’ın ilk ilişkisi nedir?
Devlet düzeyinde bilinen en önemli ilk temas, Göktürklerin VI. yüzyılda İpek Yolu ticareti için Bizans’a elçi göndermesidir.
Kaynaklar: MEB Ortaöğretim Tarih 9 ve 10 ders kitapları; Georg Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi; Halil İnalcık, Devlet-i ‘Aliyye; Tuncer Baykara ve Mükrimin Halil Yınanç’ın Anadolu’nun fethi üzerine çalışmaları.
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Ekim 2026
