Kısaca: Dörtlü Takrir, Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan‘ın imzaladığı ve 7 Haziran 1945‘te CHP Meclis Grubu’na verdikleri önergedir (takrir). Önergede meclis denetiminin anayasanın ruhuna uygun işletilmesi, yurttaşların siyasi hak ve özgürlüklerinin genişletilmesi ve parti çalışmalarının buna göre yeniden düzenlenmesi istendi. Önerge 12 Haziran 1945‘te CHP grubunda reddedildi. İmza sahiplerinin partiden ihraç edilmesi ya da ayrılmasının ardından 7 Ocak 1946‘da Demokrat Parti kuruldu.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Tarih | 7 Haziran 1945 |
| İmzalayanlar | Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuad Köprülü, Refik Koraltan |
| Verildiği yer | CHP Meclis Grubu (Meclis Başkanlığı aracılığıyla) |
| Sonuç | 12 Haziran 1945’te CHP grubunda reddedildi |
| Ardından | Menderes ve Köprülü ihraç edildi, Koraltan uzaklaştırıldı, Bayar istifa etti |
| Önemi | Demokrat Parti’nin (7 Ocak 1946) kuruluşuna giden süreci başlattı |
📌 SINAV NOTU: Dörtlü Takrir, çok partili hayata geçişin başlangıç belgesi olarak sorulur. Dört imzacıyı ezberleyin: Bayar, Menderes, Köprülü, Koraltan. Önerge meclis genel kuruluna bile taşınmadan parti grubunda reddedildi. Aynı dönemde Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu tartışmaları da CHP içindeki ayrılığı derinleştirdi.
Dörtlü Takririn Verilme Nedenleri
- II. Dünya Savaşı’nın demokrasilerin zaferiyle bitmesi ve Türkiye’nin BM’ye kurucu üye olması demokratikleşme beklentisini artırdı.
- Savaş yıllarındaki ekonomik sıkıntılar ve olağanüstü uygulamalar CHP içinde ve toplumda eleştirilere yol açtı.
- Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu tasarısı, büyük toprak sahiplerini temsil eden milletvekillerinin itirazına neden oldu.
- İmzacılar, tek parti yönetiminin anayasanın demokratik ruhuna uygun işlemediğini düşünüyordu.
Dörtlü Takririn İçeriği
Önergede şu istekler yer aldı:
- Millî hâkimiyetin doğal sonucu olan meclis denetiminin, anayasanın yalnız şekline değil ruhuna da uygun biçimde işlemesini sağlayacak tedbirlerin alınması.
- Yurttaşların siyasi hak ve hürriyetlerini anayasanın gerektirdiği genişlikte kullanabilmesinin sağlanması.
- Bütün parti çalışmalarının bu esaslara uygun şekilde yeniden düzenlenmesi.
Sonuçları ve Önemi
- Önerge meclise taşınmadan 12 Haziran 1945’te CHP grubunda reddedildi.
- Adnan Menderes ve Fuad Köprülü basında CHP’yi eleştirmeyi sürdürünce partiden ihraç edildi; bu kararı eleştiren Refik Koraltan da partiden uzaklaştırıldı; Celal Bayar önce milletvekilliğinden, sonra partiden istifa etti.
- Dört imzacı 7 Ocak 1946’da Demokrat Parti’yi kurdu; Celal Bayar genel başkan oldu.
- Türkiye’de çok partili hayata kalıcı geçişin başlangıcı oldu; DP 1950 seçimleriyle iktidara geldi.
Sürecin tamamı için Çok Partili Hayata Geçiş sayfasına bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Dörtlü Takrir nedir?
1945’te dört CHP milletvekilinin, siyasi hak ve özgürlüklerin genişletilmesi ve meclis denetiminin güçlendirilmesi için verdiği önergedir.
Dörtlü Takrir’i kimler verdi?
Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan verdi.
Dörtlü Takrir ne zaman verildi?
7 Haziran 1945’te verildi.
Dörtlü Takrir kabul edildi mi?
Hayır; 12 Haziran 1945’te CHP Meclis Grubu’nda reddedildi.
Dörtlü Takrir’in sonucu nedir?
İmzacılar CHP’den ayrıldı ve 7 Ocak 1946’da Demokrat Parti’yi kurdu.
Takrir ne demektir?
Önerge anlamına gelir.
Kaynak: MEB, T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 12 ders kitabı, 6. ünite: Dörtlü Takrir (Önerge) metni ve Çok Partili Siyasal Hayata Geçiş. Görsel: Celal Bayar, Bundesarchiv B 145 Bild-F005558-0005, Simon Müller (Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 DE).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
: İmzalayanlar, İçeriği ve Önemi){kind=link}