Kısaca: Ziştovi Antlaşması, 4 Ağustos 1791’de Tuna kıyısındaki Ziştovi’de Osmanlı Devleti ile Avusturya arasında imzalandı. 1787-1792 savaşlarında Rusya’nın yanında yer alan Avusturya, savaştan önceki sınırlara çekilerek savaştan ayrıldı ve Rusya’yı yalnız bıraktı. Bu antlaşmayla Osmanlı-Avusturya savaşları sona erdi; iki devlet arasında bir daha ciddi bir savaş olmadı.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Tarih | 4 Ağustos 1791 |
| Taraflar | Osmanlı Devleti – Avusturya. Arabulucular: Prusya, İngiltere ve Hollanda |
| Padişah | III. Selim |
| Başlıca maddeler | Avusturya savaşta aldığı yerleri geri verip savaştan önceki sınırlara çekildi; esirler serbest bırakıldı; önceki antlaşmalar geçerli sayıldı |
| Önemi | Osmanlı-Avusturya savaşlarının sonu; Rusya yalnız kaldı; III. Selim’in Avrupa’yı tanıma çabalarının başlangıcı |
📌 SINAV NOTU: Ziştovi = Avusturya + 1791 + III. Selim. Bu antlaşmadan sonra Osmanlı ile Avusturya arasında ciddi bir savaş olmadı; iki devlet I. Dünya Savaşı’nda aynı safta yer aldı. Ziştovi’den sonra III. Selim, Ebubekir Ratıp Efendi’yi Viyana’ya gönderdi; elçinin raporu Nizam-ı Cedit ıslahatlarına yön verdi. Aynı savaşın Rusya ile biten ayağı ise 1792 Yaş Antlaşması‘dır.
Arka Plan
1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile bağımsız sayılan Kırım, 1783’te Rusya tarafından ilhak edildi. Ders notlarına göre Rusya ve Avusturya, Grek ve Daçya projeleriyle Osmanlı’nın Balkan topraklarını paylaşmayı planlıyordu. Kırım’ın kaybını unutamayan Osmanlı Devleti, İngiltere ve Prusya’nın da teşvikiyle 1787’de Rusya’ya savaş açtı. TDV’deki “Ziştovi Antlaşması” maddesine (Kemal Beydilli) göre Avusturya 9 Şubat 1788’de Rusya’nın yanında savaşa girdi.
Savaş Osmanlı için ağır geçti. Hotin ve Özi gibi büyük kaleler düştü, Eflak ve Boğdan Rus ve Avusturya kontrolüne girdi, Belgrad Avusturya’nın eline geçti. Bu sırada I. Abdülhamid öldü ve 1789’da III. Selim tahta çıktı.
Dengeyi değiştiren gelişmeler Avrupa’dan geldi. 1789’da başlayan Fransız İhtilali Avusturya’yı batıya bakmak zorunda bıraktı. Osmanlı Devleti 31 Ocak 1790’da Prusya ile ittifak yaptı. Prusya’nın baskısıyla 27 Temmuz 1790’da imzalanan Reichenbach Sözleşmesi, Avusturya’yı savaş öncesi duruma dayanan bir barışa bağladı. Yergöğü ateşkesinin ardından barış görüşmeleri 30 Aralık 1790’da Ziştovi’de başladı.
Ziştovi Antlaşması’nın Maddeleri
Deniz Kılıç’ın Cihannüma dergisindeki çalışmasına göre beş ülkeden sekiz delegenin katıldığı on sekiz genel görüşme yaklaşık yedi buçuk ay sürdü. Antlaşma 4 Ağustos 1791’de on dört maddelik ahidname ve yedi maddelik ayrı bir senet olarak imzalandı. Osmanlı heyetinin başında Reisülküttap Abdullah Birri Efendi vardı. Ders notları ve TDV’ye göre başlıca hükümler şunlardır:
- Avusturya savaşta aldığı yerleri geri verecek ve savaştan önceki sınırlara çekilecekti; Belgrad yeniden Osmanlı’ya geçti.
- Hotin Kalesi, Rusya ile barış yapılıncaya kadar geçici olarak Avusturya’da kalacaktı.
- Savaş sırasında Sırbistan, Karadağ, Bosna, Eflak ve Boğdan halkının davranışları için genel af ilan edildi.
- Esirler serbest bırakılacak, 1718 Pasarofça ve 1739 Belgrad antlaşmaları gibi önceki antlaşmalar geçerli sayılacaktı.
- Ayrı senetle Avusturya’ya, tahkim edilmemek şartıyla Eski Orşova ve Çerna suyu çevresinde küçük bir bölge bırakıldı; Una suyu boyunda sınır düzeltmesi yapıldı.
- Ders notları ayrıca Avusturya’nın Osmanlı-Rus savaşında tarafsız kalacağını maddeler arasında sayar.
Kılıç, Osmanlı heyetinin görüşmelerde ağır yenilgiler almış bir devlet gibi değil, eşit şartlarda masaya oturmuş bir devlet gibi davrandığını vurgular. Heyet, Avusturya’nın Kraiova veya Bükreş önerisini “düşmanın ayağına gitmek” sayarak reddetti ve görüşmelerin Ziştovi’de yapılmasını kabul ettirdi.
Sonuçları ve Önemi
- Osmanlı-Avusturya savaşları sona erdi. TDV’ye göre iki yüz yılı aşan mücadele kapandı ve iki devlet Rusya’nın Balkanlardaki ilerleyişine karşı yakınlaşmaya başladı.
- Avusturya’nın savaştan çekilmesiyle Rusya yalnız kaldı; Osmanlı bütün gücünü Rus cephesine çevirebildi.
- Avusturya, savaştan beklediği kazancı elde edemedi.
- III. Selim, Ebubekir Ratıp Efendi’yi Viyana’ya gönderdi. Ders notlarına göre elçinin Avrupa’nın yönetimi ve ordusu hakkındaki raporu Nizam-ı Cedit ıslahatlarına kaynaklık etti.
- Kılıç’a göre Ziştovi ve Yaş görüşmeleri, Karlofça ile başlayan modern diplomasiye geçiş sürecinin son adımıdır; Osmanlı 1793’te Londra’da ilk sürekli elçiliğini açtı.
Ziştovi, Osmanlı’nın savaş meydanında kaybettiğini diplomasiyle büyük ölçüde geri aldığı bir antlaşmadır. Prusya ittifakını ve Fransız İhtilali’nin yarattığı ortamı iyi kullanan Osmanlı heyeti, Belgrad’ı geri almayı başardı. Ancak Rusya cephesindeki durum farklıydı: Ziştovi’den beş ay sonra imzalanan Yaş Antlaşması ile Kırım’ın kaybı kesinleşti. Konunun çerçevesi için Gerileme Dönemi Siyasi Olayları ve Osmanlı Gerileme Dönemi sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Kısa Kronoloji
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1783 | Kırım’ın Rusya tarafından ilhakı |
| 1787 | Osmanlı’nın Rusya’ya savaş ilanı |
| 9 Şubat 1788 | Avusturya’nın savaşa girmesi |
| 1789 | III. Selim’in tahta çıkışı; Fransız İhtilali |
| 31 Ocak 1790 | Osmanlı-Prusya ittifakı |
| 27 Temmuz 1790 | Reichenbach Sözleşmesi |
| 30 Aralık 1790 | Ziştovi görüşmelerinin başlaması |
| 4 Ağustos 1791 | Ziştovi Antlaşması |
| Ocak 1792 | Rusya ile Yaş Antlaşması |
Sıkça Sorulan Sorular
Ziştovi Antlaşması ne zaman ve kiminle imzalandı?
4 Ağustos 1791’de, III. Selim döneminde Osmanlı Devleti ile Avusturya arasında imzalandı. Prusya, İngiltere ve Hollanda arabuluculuk yaptı.
Ziştovi Antlaşması’nın maddeleri nelerdir?
Avusturya savaşta aldığı yerleri geri vererek savaştan önceki sınırlara çekildi, esirler serbest bırakıldı ve önceki antlaşmalar geçerli sayıldı. Ders notları Avusturya’nın Osmanlı-Rus savaşında tarafsız kalacağını da madde olarak verir.
Ziştovi Antlaşması’nın önemi nedir?
Osmanlı-Avusturya savaşları sona erdi ve Rusya savaşta yalnız kaldı. Bundan sonra iki devlet arasında ciddi bir savaş olmadı.
Ziştovi Antlaşması ile Nizam-ı Cedit arasındaki bağlantı nedir?
Antlaşmadan sonra III. Selim, Ebubekir Ratıp Efendi’yi Viyana’ya gönderdi. Elçinin Avrupa hakkındaki raporu Nizam-ı Cedit ıslahatlarına kaynaklık etti.
Ziştovi ve Yaş antlaşmaları arasındaki fark nedir?
Ziştovi (1791) Avusturya ile imzalandı ve savaş öncesi sınırlara dönüldü. Yaş (1792) Rusya ile imzalandı; Osmanlı Kırım’ın Rusya’ya ait olduğunu kabul etti ve Dinyester sınır oldu.
Görsel: III. Selim portresi, Kapıdağlı Konstantin (Wikimedia Commons, kamu malı). Kaynak: MEB Tarih 10 ders notları (III. Selim Dönemi; 1787-1792 Osmanlı-Rusya ve Avusturya savaşları), MEB Tarih 11 ders kitabı (kronoloji); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ziştovi Antlaşması” maddesi (Kemal Beydilli); Deniz Kılıç, “Ziştovi ve Yaş Görüşmeleri Örneği Üzerinden Osmanlı Diplomasisini Okumak”, Cihannüma III/1 (2017).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
: Maddeleri, Sonuçları ve Önemi){kind=link}