Kısaca: Moskova Antlaşması, 16 Mart 1921‘de TBMM Hükûmeti ile Sovyet Rusya arasında imzalanan dostluk antlaşmasıdır. İtilaf Devletlerine karşı ortak çıkarlar iki tarafı yakınlaştırdı. Sovyet Rusya Misak-ı Millî’yi tanıdı, kapitülasyonlardan vazgeçti, Osmanlı ile Çarlık Rusyası arasındaki antlaşmaları geçersiz saydı. Batum’un Gürcistan’a bırakılmasıyla ise Misak-ı Millî’den ilk taviz verildi. Antlaşma Sovyetlerin TBMM’ye siyasi ve maddi destek vermesinin de yolunu açtı.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Tarih | 16 Mart 1921 |
| Taraflar | TBMM Hükûmeti ve Sovyet Rusya |
| TBMM heyeti | Ali Fuat Paşa, Yusuf Kemal Bey, Dr. Rıza Nur Bey |
| Önemli madde | Sovyet Rusya Misak-ı Millî’yi tanıdı, kapitülasyonlardan vazgeçti |
| Taviz | Batum Gürcistan’a bırakıldı (Misak-ı Millî’den ilk taviz) |
| Devamı | 13 Ekim 1921 Kars Antlaşması ile Kafkas cumhuriyetleri de onayladı |
📌 SINAV NOTU: Moskova Antlaşması, Misak-ı Millî’yi tanıyan ilk büyük devlet ve Misak-ı Millî’den verilen ilk taviz (Batum) ile sorulur. Sovyet Rusya’nın kapitülasyonlardan vazgeçmesi, kapitülasyonları kaldıran ilk devlet olarak da karşınıza çıkabilir. Antlaşma Londra Konferansı sürerken imzalandı; İtilaf Devletlerine karşı diplomatik bir koz oldu.
Antlaşmanın Nedenleri
- Sovyet Rusya, kendi sınırları içindeki Çarlık yanlılarını destekleyen İtilaf Devletlerine karşı mücadele ediyordu.
- İtilaf Devletlerinin Sevr’e dayanarak Boğazları ve Anadolu’yu işgal etmesi, Sovyetlerin güney sınırlarının güvenliğini tehdit ediyordu.
- TBMM Hükûmeti, Batı’da Yunanlara karşı savaşırken doğu sınırını güvenceye almak ve silah, para yardımı sağlamak istiyordu.
- Gümrü Antlaşması’ndan sonra Kafkasya’daki sınırın kesin olarak belirlenmesi gerekiyordu.
Moskova Antlaşmasının Maddeleri
- Taraflardan birinin tanımadığı uluslararası bir antlaşmayı diğeri de tanımayacak (Sovyetler Sevr’i tanımayacak).
- Sovyet Rusya Misak-ı Millî’yi tanıyacak.
- Sovyet Rusya kapitülasyonlardan vazgeçecek.
- Boğazların geleceği, Karadeniz’e kıyısı olan devletlerin katılacağı bir konferansta belirlenecek.
- Batum, Gürcistan’a bırakılacak.
- Osmanlı Devleti ile Çarlık Rusyası arasında yapılmış antlaşmalar geçersiz sayılacak.
Sonuçları ve Önemi
- Sovyet Rusya, Sevr’i reddederek Misak-ı Millî’yi tanıyan ilk büyük devlet oldu.
- Batum’un Gürcistan’a bırakılmasıyla Misak-ı Millî’den ilk taviz verildi.
- Kars ve Ardahan’ın Türkiye’de kalması kesinleşti; doğu sınırı büyük ölçüde belirlendi.
- Sovyetler TBMM’ye para, silah ve cephane yardımı yaptı; bu yardım Batı Cephesi’nde önemli rol oynadı.
- Antlaşma, Londra Konferansı sırasında İtilaf Devletlerine karşı TBMM’nin elini güçlendirdi.
- Kafkas cumhuriyetlerinin de onaylaması için 13 Ekim 1921’de Kars Antlaşması imzalandı.
Aynı dönemin diplomasisi için Londra Konferansı, Gümrü Antlaşması ve Ankara Antlaşması (1921) sayfalarına bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Moskova Antlaşması ne zaman imzalandı?
16 Mart 1921’de imzalandı.
Moskova Antlaşması kimler arasında yapıldı?
TBMM Hükûmeti ile Sovyet Rusya arasında yapıldı.
Misak-ı Millî’den ilk taviz nedir?
Moskova Antlaşması ile Batum’un Gürcistan’a bırakılmasıdır.
Misak-ı Millî’yi tanıyan ilk büyük devlet hangisidir?
Moskova Antlaşması ile Misak-ı Millî’yi tanıyan Sovyet Rusya’dır.
Moskova Antlaşması’nı TBMM adına kimler imzaladı?
Ali Fuat Paşa, Yusuf Kemal Bey ve Dr. Rıza Nur Bey imzaladı.
Moskova Antlaşması ile Kars Antlaşması arasındaki ilişki nedir?
Kars Antlaşması (13 Ekim 1921), Moskova Antlaşması’nın hükümlerini Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan’a da onaylatarak doğu sınırını kesinleştirdi.
Kaynak: MEB, T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 12 ders kitabı, 2. ünite: Moskova Antlaşması (16 Mart 1921). Görsel: Moskova Antlaşması’nın imzalanması, 16 Mart 1921 (Wikimedia Commons, kamu malı).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
: Maddeleri ve Önemi){kind=link}