Kısaca: Nüfus mübadelesi, Lozan‘da kararlaştırılan Türkiye’deki Ortodoks Rumlar ile Yunanistan’daki Müslüman Türklerin karşılıklı yer değiştirmesidir. İstanbul’daki yerleşik (etabli) Rumlar ile Batı Trakya Türkleri mübadele dışında tutuldu. “Yerleşik” kavramının yorumu yüzünden çıkan etabli sorunu ve Patrikhane meselesi, Lozan sonrası Türk-Yunan ilişkilerinin iki ana sorunu oldu. Sorunlar 10 Haziran 1930 Ankara Antlaşması ile çözüldü; Venizelos’un ziyaretiyle 30 Ekim 1930‘da Türk-Yunan Dostluk Antlaşması imzalandı.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Mübadele sözleşmesi | 30 Ocak 1923, Lozan (Türk ve Rum Halklarının Mübadelesine İlişkin Sözleşme) |
| Mübadele dışı | 30 Ekim 1918’den önce İstanbul’da yerleşik Rumlar, Batı Trakya Türkleri |
| Etabli sorunu | “Yerleşik” kavramının yorumu; Milletler Cemiyetinde çözülemedi |
| Patrikhane meselesi | 1924’te patrik seçilen Konstantinos Arapoğlu mübadeleye tabiydi; istifa etti |
| Çözüm | 10 Haziran 1930 Ankara Antlaşması: İstanbul Rumları ve Batı Trakya Türklerinin hepsi yerleşik sayıldı |
| Dostluk | 30 Ekim 1930 Türk-Yunan Dostluk Antlaşması; 1934’te Venizelos Atatürk’ü Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterdi |
📌 SINAV NOTU: Lozan sonrası Türk-Yunan ilişkilerinin iki ana sorunu: nüfus mübadelesi (etabli sorunu) ve Patrikhane meselesi. Sınavlarda mübadele dışında kalan iki grup (İstanbul Rumları, Batı Trakya Türkleri), 1930’daki çözüm ve sonrasında gelen Balkan Antantı (1934) bağlantısı sorulur. Türk-Yunan dostluğu 1950’lerde Kıbrıs Sorunu’na kadar sürdü.
Lozan’da Nüfus Mübadelesi Kararı
Lozan Konferansı sırasında 30 Ocak 1923’te imzalanan sözleşmeyle Türkiye’deki Ortodoks Rumlar ile Yunanistan’daki Müslüman Türklerin zorunlu olarak mübadelesi (değişimi) kararlaştırıldı. 30 Ekim 1918 tarihli Mondros Ateşkesi’nden önce İstanbul’da yerleşik olan Rumlar ile Batı Trakya’daki Türkler bu değişimin dışında tutuldu.
Mübadele sonucunda yaklaşık 1,2 milyon Rum Anadolu’dan Yunanistan’a, yaklaşık 400-500 bin Türk Yunanistan’dan Türkiye’ye göç etti. Türkiye’ye gelen mübadiller Ege ve Marmara başta olmak üzere çeşitli bölgelere yerleştirildi.
Etabli (Yerleşik) Sorunu
Yunanistan, İstanbul’da mümkün olduğu kadar çok Rum bırakmak istiyordu. Bu amaçla 30 Ekim 1918’den önce geçici de olsa İstanbul’a gelen her Rum’u yerleşik sayarak mübadele dışında tutmak istedi. Türkiye ise “yerleşik” kavramının yalnızca İstanbul’da sürekli oturanlar için geçerli olduğunu savundu. Yunanistan ayrıca Batı Trakya Türklerinin Balkan Savaşları sırasında geldiğini ileri sürerek onları da mübadeleye tabi tutmak istiyordu.
Etabli sorunu Milletler Cemiyetine taşındı ancak sonuç alınamadı. İki ülke yeni bir savaşın eşiğine geldiği bir dönemde 10 Haziran 1930‘da Ankara’da imzalanan antlaşmayla yerleşme tarihlerine bakılmaksızın İstanbul Rumları ile Batı Trakya Türklerinin hepsi “yerleşik” sayıldı. Antlaşmada İtalya’daki Mussolini yönetiminin yayılmacı politikasının yarattığı tehlike de etkili oldu.
Patrikhane Meselesi
1924’te patrik seçilen VI. Konstantinos Arapoğlu Bursa doğumluydu ve 1921’de İstanbul’a gelmişti; yani mübadeleye tabiydi. Türkiye bu seçime itiraz etti. Yunanistan meseleyi Lahey Uluslararası Adalet Divanına götürmeye çalışırken Türkiye, Patrikhane konusunun bir iç sorun olduğunu ve iç işlerine müdahale edilmesine izin vermeyeceğini açıkladı. Türkiye’nin kararlı tutumu karşısında Arapoğlu istifa etti; yerine mübadeleye tabi olmayan Vasilios Yeorgiadis seçildi.
Bu süreçte Patrikhanenin Türk kanunlarına bağlı olduğu, evrensel (ekümenik) statüsünün tanınmayacağı ve dinî bir mesele yüzünden Türkiye’nin iç işlerine karışılamayacağı mesajı güçlü biçimde verildi.
Venizelos’un Ziyareti ve 1930 Dostluk Antlaşması
Mübadele sorunu çözülünce Yunanistan Başbakanı Venizelos ile Dışişleri Bakanı Mihalakopulos 26 Ekim 1930’da İstanbul’a, 27 Ekim’de Ankara’ya geldi. 30 Ekim 1930‘da Ankara’da Dostluk, Tarafsızlık, Uzlaşma ve Hakem Antlaşması imzalandı. Savaşlarla geçmiş Türk-Yunan ilişkileri dostluğa döndü; 1934’te Venizelos, Atatürk’ü Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterdi.
Bu yakınlaşma Balkan Antantı‘nın (1934) zeminini hazırladı. Türk-Yunan dostluğu 1950’li yıllarda Kıbrıs Sorunu ortaya çıkana kadar sürdü. Ayrıntı için Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası.
Sıkça Sorulan Sorular
Nüfus mübadelesi nedir?
Lozan’da kararlaştırılan, Türkiye’deki Ortodoks Rumlar ile Yunanistan’daki Müslüman Türklerin karşılıklı ve zorunlu yer değiştirmesidir.
Nüfus mübadelesinin dışında kimler tutuldu?
30 Ekim 1918’den önce İstanbul’da yerleşik olan Rumlar ile Batı Trakya Türkleri mübadele dışında tutuldu.
Etabli sorunu nedir?
İstanbul’daki Rumlardan hangilerinin yerleşik (etabli) sayılacağı konusunda Türkiye ile Yunanistan arasında çıkan anlaşmazlıktır; 10 Haziran 1930 Ankara Antlaşması ile çözüldü.
Patrikhane meselesi nedir?
1924’te mübadeleye tabi Konstantinos Arapoğlu’nun patrik seçilmesine Türkiye’nin itiraz etmesiyle başlayan sorundur; Arapoğlu istifa etti.
Türk-Yunan Dostluk Antlaşması ne zaman imzalandı?
Venizelos’un Ankara ziyareti sırasında 30 Ekim 1930’da imzalandı.
Atatürk’ü Nobel Barış Ödülü’ne kim aday gösterdi?
Yunanistan Başbakanı Venizelos 1934’te Atatürk’ü Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterdi.
Kaynak: MEB, T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 12 ders kitabı, 4. ünite: 4.2.1 Türkiye-Yunanistan İlişkileri. Görseller: Mübadil Gencer ailesi, 1923 ve Milliyet gazetesi, 29 Ekim 1930 (Wikimedia Commons, kamu malı).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
 ve Atatürk Dönemi Türk-Yunan İlişkileri){kind=link}