Kısaca: Demokrat Parti (DP), Dörtlü Takriri veren Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan tarafından 7 Ocak 1946‘da kuruldu. 14 Mayıs 1950 seçimlerini kazanarak iktidara geldi; Celal Bayar cumhurbaşkanı, Adnan Menderes başbakan oldu. DP döneminde ekonomide liberalizm, tarımda makineleşme ve karayolu yatırımları öne çıktı; dış politikada Kore Savaşı’na katılındı ve Türkiye NATO‘ya girdi. 1954’ten sonra ekonomik sıkıntılar ve siyasi gerginlik arttı. Dönem, 27 Mayıs 1960‘ta Millî Birlik Komitesi’nin yaptığı askerî darbeyle demokratik olmayan bir yolla sona erdirildi.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Kuruluş | 7 Ocak 1946 |
| Kurucular | Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuad Köprülü, Refik Koraltan |
| İktidar | 14 Mayıs 1950 – 27 Mayıs 1960 |
| Seçim zaferleri | 1950, 1954, 1957 |
| Program | Siyasette demokrasi, ekonomide liberalizm |
| Sonu | 27 Mayıs 1960 darbesi; parti 29 Eylül 1960’ta kapatıldı |
📌 SINAV NOTU: DP dönemi sorularında liberal ekonomi, Marshall yardımlarıyla tarımda makineleşme, karayollarına ağırlık verilmesi ve dış politikada Kore (1950), NATO (1952), Balkan Paktı (1953-1954), Bağdat Paktı (1955) öne çıkar. MEB ders kitabı 27 Mayıs 1960 darbesini “millî iradenin demokratik olmayan bir biçimde engellenmesi” ve Türk demokrasisi açısından olumsuz bir gelişme olarak değerlendirir.
Kuruluşu ve İktidara Gelişi
CHP’den ayrılan milletvekillerinin kurduğu DP’nin programı Atatürk’ün altı ilkesine bağlı kalacağını belirtiyor, “siyasette demokrasi” ve “ekonomik hayatta liberalizm” esasına dayanıyordu. Parti 21 Temmuz 1946 seçimlerinde 64 milletvekili çıkardı. Gizli oy, açık sayım esasıyla yapılan 14 Mayıs 1950 seçimlerinde oyların yaklaşık %53,6’sını alarak 408 milletvekiliyle iktidara geldi. Celal Bayar cumhurbaşkanı, Adnan Menderes başbakan, Refik Koraltan meclis başkanı oldu.
İç Politikadaki Gelişmeler
- Ezanın yalnızca Türkçe okunması zorunluluğu kaldırıldı (16 Haziran 1950).
- Atatürk’ün hatırasını korumak amacıyla 1951’de Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun çıkarıldı; Atatürk’ün naaşı 10 Kasım 1953’te Anıtkabir’e nakledildi.
- Halkevleri kapatıldı (1951); CHP’nin bazı mallarının hazineye devredilmesi muhalefetle gerilimi artırdı.
- DP 1954 ve 1957 seçimlerini de kazandı; ancak 1957’de oy oranı %47,7’ye düştü.
- Basın ve toplantı özgürlüğüne getirilen kısıtlamalar ve 1960’ta kurulan Tahkikat Komisyonu muhalefetle gerilimi doruğa çıkardı.
Ekonomi ve Toplum
- Liberal ekonomi anlayışı benimsendi, özel teşebbüs ön plana çıkarıldı; devletçilik tamamen terk edilmedi.
- Marshall yardımlarıyla başta traktör olmak üzere tarım makinelerinin sayısı hızla arttı; yeni topraklar tarıma açıldı, 1950-1954 arasında tarımsal üretim büyük ölçüde arttı.
- Demir yolu yerine karayolu yapımına ağırlık verildi; köylerden kentlere ulaşım kolaylaştı.
- 1950’de Türkiye Sınai Kalkınma Bankası kuruldu, 1951 ve 1954’te yabancı sermayeyi teşvik eden kanunlar ve 1954’te Petrol Kanunu çıkarıldı.
- 1954’ten itibaren döviz darboğazı, dış ticaret açıkları ve enflasyon arttı; Millî Korunma Kanunu yeniden uygulandı, 1958’de devalüasyon yapıldı.
- Köyden kente göç hızlandı, büyük şehirlerde gecekondulaşma başladı.
Dış Politika
- 1950’de Kore Savaşı’na BM kuvvetleri içinde asker gönderildi.
- 18 Şubat 1952’de Türkiye NATO’ya resmen üye oldu.
- 1953-1954’te Yunanistan ve Yugoslavya ile Balkan Paktı imzalandı.
- 1955’te Irak, İngiltere, İran ve Pakistan ile Bağdat Paktı kuruldu.
- Kıbrıs meselesi 1950’lerde gündeme geldi; 1959’da Zürih ve Londra antlaşmaları imzalandı.
27 Mayıs 1960 Darbesi ve Dönemin Sonu
27 Mayıs 1960‘ta kendisine Millî Birlik Komitesi adını veren bir cunta, Türk Silahlı Kuvvetleri adına yönetime el koydu. Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes ve DP milletvekilleri tutuklandı; meclis feshedildi, siyasi faaliyetler askıya alındı. DP 29 Eylül 1960’ta mahkeme kararıyla kapatıldı. Yassıada’da yapılan yargılamalar sonucunda Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan Eylül 1961’de idam edildi; Celal Bayar’ın cezası yaşı nedeniyle infaz edilmedi. TBMM 1990’da çıkardığı kanunla idam edilen bu üç devlet adamının itibarını iade etti.
MEB ders kitabı bu gelişmeyi demokratik bir süreçle başlayan DP döneminin demokratik olmayan bir yöntemle sona erdirilmesi ve Türk demokrasi tarihinde olumsuz bir süreç olarak değerlendirir. Darbe sonrasında hazırlanan 1961 Anayasası halkoylamasıyla kabul edildi.
Türkiye’deki askerî müdahalelerin tamamı için Türkiye’nin Darbe Tarihi, dönemin dış politikası için Soğuk Savaş Döneminde Türkiye sayfalarına bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Demokrat Parti ne zaman kuruldu?
7 Ocak 1946’da kuruldu.
Demokrat Parti’yi kimler kurdu?
Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan kurdu.
Demokrat Parti ne zaman iktidara geldi?
14 Mayıs 1950 seçimlerini kazanarak iktidara geldi.
Demokrat Parti döneminin ekonomi politikası nedir?
Özel teşebbüsü öne çıkaran liberal ekonomi politikasıdır; tarımda makineleşme ve karayolu yatırımları öne çıktı.
Demokrat Parti dönemi nasıl sona erdi?
27 Mayıs 1960’ta Millî Birlik Komitesi’nin yaptığı askerî darbeyle sona erdi; parti 29 Eylül 1960’ta kapatıldı.
Demokrat Parti döneminde Türkiye NATO’ya ne zaman girdi?
18 Şubat 1952’de NATO’ya resmen üye oldu.
Kaynak: MEB, T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 12 ders kitabı, 6. ünite: Çok Partili Siyasal Hayata Geçiş, Demokrat Parti dönemi iç politika, ekonomik ve sosyal hayat, 1950-1957 seçim sonuçları ve 27 Mayıs 1960; 7. ünite: 1961 Anayasası. Görsel: Eisenhower, Celal Bayar ve Adnan Menderes, Aralık 1959 (Eisenhower Kütüphanesi, Wikimedia Commons, kamu malı).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
: İç Politika, Ekonomi ve 27 Mayıs){kind=link}