Kısaca: Marshall Planı, ABD Dışişleri Bakanı George Marshall‘ın 5 Haziran 1947‘de açıkladığı, II. Dünya Savaşı’nda yıkılan Avrupa’nın ekonomik kalkınmasını sağlamaya yönelik yardım programıdır. ABD, ekonomik yönden güçlü bir Avrupa’nın SSCB’nin yayılmacılığına karşı koyabileceğini düşünüyordu. Türkiye, 1948’de kurulan Avrupa Ekonomik İşbirliği Örgütü‘ne (OEEC) kurucu üye olarak katıldı ve 4 Temmuz 1948‘de ABD ile ekonomik iş birliği antlaşması imzaladı. Yardımlar Türkiye’de özellikle tarımda makineleşme ve karayolu yapımında kullanıldı.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Açıklanma | 5 Haziran 1947, Harvard Üniversitesi konuşması |
| Açıklayan | ABD Dışişleri Bakanı George Marshall |
| Süre | 1948-1952 |
| Örgüt | Avrupa Ekonomik İşbirliği Örgütü (OEEC), 16 Nisan 1948; Türkiye kurucu üye |
| Türkiye-ABD antlaşması | 4 Temmuz 1948 |
| SSCB’nin karşılığı | Molotof Planı ve Comecon (25 Ocak 1949) |
📌 SINAV NOTU: Marshall Planı ekonomik, Truman Doktrini askerî ağırlıklı yardımdır; ikisi de SSCB’yi çevreleme politikasının parçasıdır. Türkiye’deki etkileri sık sorulur: traktör sayısında büyük artış, tarımsal üretimde yükseliş, demir yolu yerine karayoluna ağırlık verilmesi ve Karayolları Genel Müdürlüğü’nün kurulması.
Marshall Planının Amaçları
- II. Dünya Savaşı’nda büyük yıkıma uğrayan Avrupa ekonomisini yeniden canlandırmak.
- Yoksulluk ve işsizlik nedeniyle Batı Avrupa’da komünizmin güçlenmesini önlemek.
- SSCB’nin siyasi yayılmacılığına karşı ekonomik yönden güçlü bir Batı Avrupa oluşturmak.
- ABD ürünleri için Avrupa pazarını canlandırmak ve ABD’nin ekonomik ve siyasi etkisini artırmak.
Planın Açıklanması ve Uygulanması
ABD, 1945-1946’da Batı Avrupa ülkelerine yaptığı yardımların sorunları çözmeye yetmediğini gördü. Dışişleri Bakanı George Marshall 5 Haziran 1947‘de yaptığı konuşmada, Avrupa ülkelerinin önce kendi aralarında ekonomik iş birliği sağlamaları gerektiğini, ardından ortaya çıkacak açığı ABD’nin kapatabileceğini açıkladı. Bu amaçla 16 Nisan 1948’de Avrupa Ekonomik İşbirliği Örgütü (OEEC) kuruldu. Yardımlar 1948-1952 yılları arasında Batı Avrupa ülkelerine dağıtıldı.
Marshall Planı ve Türkiye
- Türkiye OEEC’nin kurucu üyeleri arasında yer aldı ve 4 Temmuz 1948’de ABD ile ekonomik iş birliği antlaşması imzaladı.
- Yardımlarla başta traktör olmak üzere modern tarım aletlerinin sayısı büyük ölçüde arttı; 1950-1954 arasında tarımsal üretim yükseldi.
- Yardımlar madencilik, ulaştırma ve bayındırlık alanlarında da kullanıldı.
- ABD’nin isteğiyle demir yolu yapımı yavaşlatılıp karayolu yapımına ağırlık verildi; Amerikalı uzmanların önerisiyle Karayolları Genel Müdürlüğü kuruldu.
- Karayollarıyla köyden kente ulaşım kolaylaştı; otomobil ithalatı ve petrol ihtiyacı arttı.
- Tarımda makineleşme kırsalda iş gücü ihtiyacını azalttı ve köyden kente göçü hızlandırdı.
SSCB’nin Tepkisi
SSCB ve Doğu Avrupa ülkeleri Marshall Planı’na katılmadı. SSCB, kendi bloğundaki ülkeler arasında ekonomik iş birliğini sıklaştırmak için Molotof Planı doğrultusunda ikili ticaret sistemleri kurdu ve 25 Ocak 1949’da Comecon‘u (Karşılıklı Ekonomik Yardımlaşma Konseyi) oluşturdu. Böylece Avrupa ekonomik olarak da iki bloka ayrıldı.
Ayrıntı: Soğuk Savaş Döneminde Dünya, Soğuk Savaş Döneminde Türkiye ve Demokrat Parti Dönemi.
Sıkça Sorulan Sorular
Marshall Planı nedir?
II. Dünya Savaşı’ndan sonra ABD’nin Avrupa’nın ekonomik kalkınması ve SSCB’nin yayılmasının önlenmesi için uyguladığı ekonomik yardım programıdır.
Marshall Planı ne zaman açıklandı?
5 Haziran 1947’de ABD Dışişleri Bakanı George Marshall tarafından açıklandı.
Türkiye Marshall Planı’na ne zaman katıldı?
1948’de OEEC’ye kurucu üye olarak katıldı ve 4 Temmuz 1948’de ABD ile ekonomik iş birliği antlaşması imzaladı.
Marshall Planı’nın Türkiye’ye etkileri nelerdir?
Tarımda makineleşme (traktör sayısında artış), tarımsal üretimin yükselmesi, karayolu yapımına ağırlık verilmesi ve köyden kente göçün hızlanmasıdır.
SSCB Marshall Planı’na karşı ne yaptı?
Molotof Planı doğrultusunda ikili ticaret sistemleri kurdu ve 1949’da Comecon’u oluşturdu.
Marshall Planı ile Truman Doktrini arasındaki fark nedir?
Marshall Planı Avrupa’ya yönelik ekonomik yardımdır; Truman Doktrini Türkiye ve Yunanistan’a yönelik askerî ağırlıklı yardımdır.
Kaynak: MEB, T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 12 ders kitabı, 6. ünite: Marshall Planı, Doğu Bloku teşkilatları (Comecon) ve Demokrat Parti dönemi ekonomik hayat. Görsel: Marshall Planı yardımlarının Haydarpaşa’ya ulaşması (Wikimedia Commons, kamu malı).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
 ve Türkiye){kind=link}