11. Sınıf Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi 1. Ünite Ölçme ve Değerlendirme Cevapları (2)

Örnek metin: II. Meşrutiyet Dönemi (1908-1918), Türk siyasi hayatının deneme alanı olduğu için “siyasi laboratuvar” olarak anılır. Bu dönemde İttihat ve Terakki, Hürriyet ve İtilaf gibi partiler kuruldu, mecliste ilk kez muhalefet ortaya çıktı ve çok partili hayat denendi. Kanun-ı Esasi’nin yeniden yürürlüğe girmesiyle seçme, seçilme ve meclis kültürü güçlendi. Sansürün kaldırılmasıyla gazete ve dergiler çoğaldı; kadın hakları, eğitim ve laiklik gibi konular cesurca tartışıldı. Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük ve Batıcılık fikirleri devleti kurtarmanın yolları olarak karşı karşıya geldi. Ordunun İttihat ve Terakki aracılığıyla siyasete karışmasının doğurduğu sorunlar da önemli bir ders oldu; Atatürk’ün ordunun siyasetten uzak durması gerektiği yönündeki kesin tutumu bu tecrübeden beslendi. Mustafa Kemal başta olmak üzere Cumhuriyet’i kuran kadronun bu dönemde yetişmesi, buradaki deneyimlerin Cumhuriyet’e taşınmasını sağladı. Kısacası II. Meşrutiyet, demokrasi, anayasa ve millî egemenlik düşüncesinin sınandığı ve Cumhuriyet’e zemin hazırlayan bir okul olmuştur.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Meşrutiyet Nedir? I. ve II. Meşrutiyet, Farkları ve Kanun-i Esasi

a. Törenin değişmeyen unsurları: 1 (tüzlük), 6 (uzluk), 9 (kişilik), 12 (könilik). b. Osmanlı mahkemelerinde danışma görevi yapan kurul: 10 (şuhudül-hâl). c. Şer’i hukukun kaynakları: 2 (Kur’an), 8 (sünnet), 5 (icma), 11 (kıyas). ç. Örfi hukukun kaynakları: 3 (kanunnameler), 4 (gelenekler), 7 (fermanlar).

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Osmanlı Devleti’nde Hukuk

Üst sıra: Mecelle (örnek, Osmanlı’nın ilk medeni kanunu); Kanun-ı Esasi (Osmanlı’nın meşruti yönetime geçmesi); Teşkilat-ı Esasiye (millî egemenlik ve millî devlet anlayışının temeli). Alt sıra soldan sağa: Töre (İslamiyet öncesi devletin ve toplumun bağlayıcı kuralları); Islahat Fermanı (gayrimüslimlerin haklarının genişlemesi ve Batı hukukuna yaklaşılması); Tanzimat Fermanı (bütün tebaanın can, mal ve namus güvenliğinin ilk kez tanınması); Türk Medeni Kanunu (kadın-erkek eşitliği, resmî nikâh ve birey merkezli hukuk). Listedeki “Kanunname” kavramı boşta kalır.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Hukuk Alanında Yapılan İnkılaplar

Cevap: E. Metinde devletin kuruluşunu ve işleyişini töre belirler, devletin devamlılığı da töreye uygun yönetime bağlanır. Bu, törenin devletin işleyişinde ve sürekliliğinde etkili olduğunu gösterir. Metinde töreye kağan dâhil herkesin uyduğu söylendiği için B’deki mutlak otorite yargısı yanlıştır.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: İslamiyet Öncesi Türklerde Hukuk

Örnek cevap: Töre döneminde hukukun kaynağı gelenek, kağan buyruğu ve kurultay kararlarıydı; hukuk çoğunlukla sözlüydü. İslam hukukuyla birlikte ilahi kaynaklı kurallar esas alındı, töre ise örf olarak padişahın kanunlarında yaşadı. Modern anayasal hukukta ise kaynak milletin iradesi ve yazılı anayasa oldu, hukuk laikleşti ve bireyin hakları anayasal güvenceye alındı. Bu değişim, yönetenin iradesinden millet iradesine ve sözlü kurallardan yazılı, sistemli hukuka doğru ilerleyen aşamalı bir dönüşümdür. Adalet ise her aşamada ortak hedef olarak kalmıştır.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Hukuk Alanında Yapılan İnkılaplar

Örnek cevap: Eski Türklerde birey, ailesi ve boyu içinde değer kazanır; kağan da halkı doyurmak ve korumakla yükümlü sayılırdı. Osmanlıda halk padişahın tebaasıydı ve padişah adaleti sağlamakla sorumluydu. Tanzimat’la birlikte bireyin can ve mal güvenliği yazılı olarak güvenceye alındı. 1924 Anayasası her Türk’ün hür doğduğunu kabul ederek hürriyeti doğal bir hak saydı. 1961’de bireyin hak ve özgürlükleri öne çıkarken 1982’de devletin otoritesi ağırlık kazandı. Genel olarak ilişki, devlete bağlı tebaadan hak sahibi vatandaşa doğru gelişmiş; ancak bu gelişim dönemlere göre iniş çıkışlar göstermiştir.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Atatürk İlkeleri

Örnek köşe yazısı (Başlık: Hürriyetten Haklar Kataloğuna): 1924 Anayasası, “Her Türk hür doğar, hür yaşar.” diyerek hürriyeti devletin vermediği, insanın doğuştan sahip olduğu bir değer saydı. Yeni kurulan Cumhuriyet, bireyi saltanat döneminin tebaasından özgür bir vatandaşa dönüştürmeyi hedefliyordu. 1961 Anayasası ise hakları “Temel Haklar ve Ödevler” başlığı altında sistemli hâle getirdi; sosyal ve iktisadi hakları ekleyerek devlete vatandaşın refahını sağlama görevi yükledi. 1982 Anayasası da sosyal ve ekonomik hakları korudu ama bu hakların sınırlanabileceği durumları ayrıntılı biçimde yazdı. Bu fark, devlet anlayışının da değiştiğini gösteriyor: Hürriyeti tanıyan devletten hakları düzenleyen ve gerektiğinde sınırlayan devlete geçildi. Bence en iyi anayasa, hürriyeti esas, sınırlamayı istisna sayan anayasadır.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Atatürk İlkeleri

Örnek cevap: Türk Medeni Kanunu ile evlenme, boşanma ve mirasta kadın ve erkek eşit sayıldı; tek eşlilik ve resmî nikâh zorunlu hâle geldi. Böylece aile yapısı değişti, evlilik kişilerin değil devletin güvencesi altına girdi. Kadınlar eğitim, meslek seçme ve çalışma hakkı kazanarak toplum hayatına daha güçlü katıldı. 1930 ve 1934’te tanınan siyasi haklarla kadınlar seçme ve seçilme hakkı elde etti. Bu da Türk kadınının, eski Türk toplumundaki saygın yerine yeniden kavuşması ve çağdaş bir toplum yapısının oluşması anlamına geldi.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: 5 Aralık Dünya Kadın Hakları Günü: Türk Kadınına Seçme ve Seçilme Hakkı (1934)

Örnek cevap: Osmanlı hukuku şer’i ve örfi hukuka dayanıyordu; Cumhuriyet hukuku ise laiktir ve din kurallarını hukuk kaynağı saymaz. Osmanlıda gayrimüslim cemaatler aile ve miras konularında kendi hukuklarını uygulayabiliyordu; Cumhuriyet’te ise bütün vatandaşlar aynı kanuna tabi tutularak hukuk birliği sağlandı. Osmanlıda kanunlar padişahın iradesine dayanırken Cumhuriyet’te kanunları milletin seçtiği TBMM yapar. Ayrıca kadın-erkek eşitliği, tek eşlilik, resmî nikâh ve birey merkezli bir hukuk düzeni benimsendi.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Hukuk Alanında Yapılan İnkılaplar

Örnek cevap: Bence ikisi bir aradaydı ama asıl belirleyici olan bilinçli bir tercihti. Zorunluluk yönü şuydu: Mecelle aile ve miras gibi alanları kapsamıyordu, Lozan’dan sonra gayrimüslimlerin ayrı hukuk talebi hukuk birliğini tehdit ediyordu ve kapitülasyonları kaldıran yeni devletin yabancılara güven veren çağdaş bir hukuka ihtiyacı vardı. Tercih yönü ise şuydu: Atatürk ve arkadaşları Türkiye’yi çağdaş medeniyet seviyesine çıkarmayı hedefliyordu; kadın-erkek eşitliğini getiren, laik ve sade bir kanunu bilerek seçtiler. Metinde de kanunun hem eşitlik hem de hukuk birliği sağladığı için tercih edildiği vurgulanır.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Türk Medeni Kanunu (17 Şubat 1926): Kabulü, Getirdikleri ve Önemi

Cevap: E. Metne göre hukuk ve tarih birbirini tamamlayan iki ayrı bilimdir; hukukun tarihin bir alt dalı olduğu söylenmez. Diğer seçenekler metinde yer alır: iki bilimin birbirini tamamlaması, hukukun bireylerin ve toplumun yararını koruması, hukuk ile tarih arasındaki ilişki ve zaman değiştikçe hükümlerin değişmesi.

Örnek bilgi görseli (soldan sağa zaman şeridi): 1. Töre: İslamiyet öncesi Türk devletleri; sözlü, gelenek temelli, kağan da uymak zorunda. 2. Şer’i ve örfi hukuk: Karahanlı, Gazneli, Selçuklu ve Osmanlı; Kur’an, sünnet, icma, kıyas ile padişah kanunları birlikte. 3. Kanunnameler: Fatih (15. yüzyıl) ve Kanuni (16. yüzyıl) ile hukuk yazılı ve merkezî hâle geldi. 4. Mecelle (1869-1876): İslam hukuku maddeler hâlinde yazıldı, ilk medeni kanun. 5. Kanun-ı Esasi (1876): İlk anayasa, meşrutiyet ve meclis. 6. Teşkilat-ı Esasiye (1921): Egemenlik kayıtsız şartsız milletin. 7. Türk Medeni Kanunu (1926): Laik, eşitlikçi ve birey merkezli hukuk. Her evreyi farklı renkte bir kutuyla göstermek, altına bir cümlelik açıklama ve tarih yazmak görseli anlaşılır kılar.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Hukuk Alanında Yapılan İnkılaplar