İslamiyet Öncesi Türklerde Hukuk

Kısaca

İslamiyet öncesi Türklerde hukuk yazısızdı ve töre adı verilen kurallara dayanırdı. Töre; gelenek ve görenekler, kurultay kararları ve hükümdar buyruklarıyla oluşurdu. Temel ilkeleri könilik (adalet), uzluk (iyilik), tüzlük (eşitlik) ve insanlıktır. Kağan bile töreye uymak zorundaydı; uymayan kağanın yönetimi meşruluğunu yitirirdi. Davalara yargucı bakardı; göçebe yaşam nedeniyle hapis cezası kısa tutulurdu.

İslamiyet’ten önceki Türk toplumlarında devlet ve halk arasındaki ilişkiler “töre“yle düzenlenmiştir.

Törenin temeli Türk geleneklerine dayanmaktadır.

Töreye atfedilen önem o kadar büyüktür ki, etkin hukuk kurallarının konulması ve bunlara eşitlik ve adalet ilkeleri çerçevesinde riayet edilmesi hem kağanın iktidarının, hem de devletin sürekliliği için en önemli koşullar arasında gösterilmiştir.

Bu sebeple de, kaynaklarda törenin çok önemli olduğu, hatta devletten bile önde geldiği, töresini kaybetmiş bir ulusun yok olmuş sayılacağı hatırlatılarak, kağanlardan her zaman töreye uygun davranmaları istenmiştir.

Kağanlar da bunu çok önemli bir görev sayıp, kendilerini her zaman halka karşı sorumlu hissetmişler ve icraatlarıyla ilgili olarak topluma adeta hesap verici açıklamalarda bulunmuşlardır.

Töreye uygun davranmayan veya yönetimde başarı sağlayamayan kağanların görevlerine devam edemedikleri görülmektedir.

Türkler’de yazılı döneme geç geçildiği için yazılı hukuk kuralları gelişmemiştir.

Hukuk alanında töre kurallarının etkili olmasının nedeni, yaşanılan göçebe hayat tarzıdır.

Töre üç ana kaynaktan beslenmiştir. Bunlar; halkın arasında asırların oluşturduğu gelenek ve adetler, Kurultay’ın aldığı kararlar ve hükümdarların buyruklarıdır.

Hukuk‘la ilgili kavram ve bilgileri açıklayacak olursak:

Temel Kavramlar Tablosu

Sıkça Sorulan Sorular

Töre nedir?

İslamiyet öncesi Türklerin yazısız hukuk kurallarının bütünüdür. Hem halkı hem kağanı bağlardı; devletin dayanağı sayılırdı; töresini yitiren ulusun yok olacağına inanılırdı.

Törenin dört temel ilkesi nelerdir?

Könilik (adalet), uzluk (iyilik), tüzlük (eşitlik) ve insanlık.

İlgili konular: Devlet Yönetimi · Sosyal Hayat · Ordu

Çıkmış soruları ve cevaplarını görmek için: 2026 KPSS Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Ön Lisans Tarih Soruları · 2025 AYT Tarih Soruları.

🔷 Yazısız hukuk kurallarına “töre” denir.

🔷 Töreye kurultay kararı ve hakanın buyruğuyla yeni kurallar eklenebilir; ancak temel ilkeleri değişmez.

🔷 Töreler dört değişmez kuraldan oluşur.

1. Könilik: Adalet
2. Uzluk: İyilik
3. Tüzlük: Eşitlik
4. İnsanlık

🔷 Mahkeme başkanına Yargucı (Yargan) denir.

🔷 İdam sadece belirli suçlar için uygulanır.

Adam öldürenler ve zina edenler idam edilirdi.

Hırsızlar da idama mahkûm olur, malları müsadereye tabi tutulurdu. Irza geçmek en büyük suçlardandı.

Vatana ihanet edenlere ve savaş sırasında askerlikten kaçanlara kesinlikle müsaade edilmez, öldürülürlerdi.

Devletin suçlulara bu denli kesin hükümlerle cezalar vermesi kan davalarına engel olmuştur.

Eski Türklerde adlî teşkilata hükümdar başkanlık ediyordu.

Hükümdar adına töre hükümlerini uygulamakla sorumlu yetkilerse yargan ve maiyetindekilere bırakılmıştı.

Atilla’nın kendisine suikast hazırlığındaki kişileri bizzat sorguladığı kayıtlarda geçer.

http://www.derintarih.com/kapak-dosyasi/10-maddede-eski-turkler-nasil-yonetilirdi/

📌 SINAV NOTU: Not: Çin kaynaklarına göre Göktürklerde hırsızlık genellikle idamla değil, çalınan malın on katı tazminatla cezalandırılırdı. İdam; isyan, vatana ihanet, adam öldürme ve ırza geçme gibi ağır suçlara uygulanırdı.

🔷 Hapis cezaları on günü geçmez. (Göçebe yaşam dolayısıyla)

🔷 Bağımsızlığa “Oksızlık” denir.

🔷 Halk ile devletin karşılıklı olarak görevlerini bildiren yazısız sözleşmeye “Tüz” adı verilir.

Bu bilgiler MEB ve Akademik kaynaklar referans kullanılarak hazırlanmıştır.

Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Ekim 2026