Kısaca: Karum, MÖ XX-XVIII. yüzyıllarda Mezopotamya’daki Asur şehrinden gelen tüccarların Anadolu şehirlerinin hemen dışında kurduğu ticaret merkezi ve koloni yerleşimidir. Kelime Asurcada “liman, rıhtım” anlamına gelir. En büyüğü ve en önemlisi Kayseri yakınlarındaki Kültepe-Kaniş Karumu‘dur. Asurlu tüccarlar Anadolu’ya kalay ve dokuma getirip karşılığında altın ve gümüş götürdü. Karumlarda bulunan Kültepe tabletleri Anadolu’nun ilk yazılı belgeleridir; Anadolu yazıyla bu tüccarlar sayesinde tanıştı ve tarih çağlarına geçti.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Kelime anlamı | Asurca “liman, rıhtım”; ticaret merkezi |
| Dönem | Asur Ticaret Kolonileri Çağı, yaklaşık MÖ 1950-1750 |
| Kuranlar | Kuzey Mezopotamya’daki Asur şehrinin tüccarları |
| En önemli karum | Kültepe-Kaniş (Kayseri) |
| Küçük merkezler | Wabartum (“misafir” anlamında; daha küçük ticaret istasyonu) |
| Getirilenler | Kalay ve dokuma ürünleri |
| Götürülenler | Altın ve gümüş |
| Ulaşım | Eşek kervanları |
| Yazılı belge | Yirmi üç bin civarında çivi yazılı tablet (Kültepe) |
📌 SINAV NOTU: Sınavda karum şu bilgilerle sorulur: Anadolu yazıyı Asurlu tüccarlar sayesinde tanıdı; Anadolu’nun ilk yazılı belgeleri Kültepe tabletleridir; bu tabletlerle Anadolu’da tarih çağları başladı. Karumlar siyasi hâkimiyet kurmak için değil ticaret için kuruldu; Asurlular yerli krallara vergi ödedi. Kültepe’nin Hitit kaynaklarındaki adı Neşa‘dır.
Asur Ticaret Kolonileri Çağı
MEB’e göre Asurlular MÖ XXI. yüzyılda Kuzey Irak’ta bir kent devleti olarak kuruldu, Anadolu’da ticaret kolonileri kurdu ve yazıyı Anadolu’ya getirdi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinin ders notlarına göre Asur kentinin tüccarları MÖ XIX. ve XVIII. yüzyıllarda Kültepe ile Anadolu’nun birçok kentinde ticaret merkezleri kurarak iyi örgütlenmiş bir pazar ağı oluşturdu. Arkeologlar bu döneme Asur Ticaret Kolonileri Çağı der ve onu yaklaşık MÖ 1950-1750 arasına tarihler.
O sırada Anadolu’da tek bir merkezî devlet yoktu; her biri kendi kralı tarafından yönetilen kent beylikleri vardı. Asurlu tüccarlar bu beyliklerle anlaşma yaparak şehirlerin hemen dışında karum denilen ticaret yerleşimleri kurdu. Daha küçük ve geçici istasyonlara ise wabartum adı verildi. Belgelerde karum ve wabartum olarak geçen yerleşimlerin sayısı dönemden döneme değişir. Kaniş dışında Hattuş (Boğazköy) gibi şehirlerde de bu ağın merkezleri bulunuyordu. Bu ticaret ağı, Anadolu’nun ilk geniş çaplı uluslararası ticaret düzenidir.
Kültepe-Kaniş
Kültepe, Kayseri’nin yaklaşık 22 km kuzeydoğusundadır. Yerleşim iki bölümden oluşur: yüksek höyük üzerindeki Kaniş kenti, yerli kralın sarayı ve tapınaklarıyla şehrin yönetim merkeziydi. Höyüğün eteğindeki aşağı şehir ise karumdu; burada Asurlu tüccarlarla yerli halk birlikte yaşıyor, evler hem konut hem dükkân hem de arşiv olarak kullanılıyordu. MEB’e göre Hititlerin ilk izlerine de Neşa, yani bugünkü Kültepe’de rastlanmıştır. Hitit dönemi için Hititler sayfamıza bakabilirsiniz.
Kültepe’den çıkan tabletler XIX. yüzyılın sonlarında kaçak kazılarla eski eser piyasasına düştü ve dünyaya “Kapadokya tabletleri” adıyla tanındı. 1925’te Çek bilim insanı Bedřich Hrozný karum alanında binden fazla tablet buldu. 1948’den bu yana kazılar Türk Tarih Kurumu adına sürdürülüyor; bu çalışmaların önderi Prof. Dr. Tahsin Özgüç oldu. Bugüne kadar Kültepe’de yirmi üç bin civarında tablet ele geçti.
Ticaret Nasıl Yapılırdı?
Ticaretin temeli basitti: Asur’dan kalay ve dokuma ürünleri gelir, Anadolu’dan gümüş ve altın giderdi. Kalay, bakırla karıştırılarak tunç yapımında kullanılıyordu ve Anadolu’da az bulunuyordu. Mallar, uzun ve tehlikeli yolu aşan eşek kervanlarıyla taşındı; tüccarlar küçük kervanlarla yola çıkıp yolda birleşerek büyük kervanlar oluşturuyordu.
- Kâr ve faiz: Ders notlarına göre Asurlu tüccarlar kalay ticaretinden yüzde yüzü aşan kâr elde ediyor, borçlanan alıcıdan yüzde otuz faiz alıyordu.
- Vergi: Anadolu kralları dokumadan yüzde beş, kalaydan yüzde üç vergi alıyordu; kervanın geçtiği bölgelerdeki beylere ayrıca yol vergisi ödeniyordu.
- Hukuk: Kaçakçılık yapan tüccarlar cezalandırılıyor, anlaşmazlıklar mahkemede çözülüyordu. Borç senetleri, sözleşmeler ve tanıklı belgeler tabletlere yazılıyordu.
- Aile hayatı: Bazı Asurlu tüccarlar Anadolulu kadınlarla anlaşmalı evlilik yapıyordu; kadının hakları bu anlaşmayla belirlenirdi. Karumda ticaretle uğraşan kadınlar da vardı.
Kültepe Tabletlerinin Önemi
Tabletler çivi yazısıyla ve Akadcanın Eski Asur lehçesiyle yazıldı. Ankara Üniversitesi ders notlarının ifadesiyle Anadolu’nun tarih çağları Boğazköy, Alişar ve Kültepe’de bulunan çivi yazılı tabletlerle başlar. Tabletlerin çoğu mektup, sözleşme, borç senedi ve hesap kaydıdır. MEB’in 9. sınıf kitabındaki örneklerden biri, bir Asurlunun kardeşine yazdığı mektuptur; bir diğeri ise dört silindir mühürle mühürlenmiş kil bir zarftır. Tabletlerdeki yerli kişi adları ve kelimeler, Hititçe başta olmak üzere Anadolu dillerinin bilinen en eski izleri arasında sayılır.
MEB kitabı bu kaynakların sınırına da dikkat çeker: tüccarlar siyasi konulara ancak kendi işlerini etkilediğinde değinmiştir; bu yüzden isyan, taht kavgası ya da salgın gibi bilgiler yüzeysel ve kronolojik olmayan haberlerden ibarettir. Bu, tarihçinin kaynakları değerlendirirken dikkat etmesi gereken bir noktadır. Yazının doğuşu için Yazının İcadı ve Önemi sayfamıza bakabilirsiniz.
İlgili konular: Asur Devleti’nin siyasi tarihi için Asurlular, Asur’un doğduğu coğrafya için Mezopotamya Uygarlıkları, ticaretle öne çıkan öteki kavimler için İlk Çağın Tüccar Kavimleri, Anadolu’dan geçen bir başka büyük yol için Kral Yolu sayfalarımıza göz atabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Karum ne demek?
Karum, Asurcada liman ya da rıhtım demektir. Asurlu tüccarların Anadolu şehirlerinin dışında kurduğu, kendine özgü yönetimi olan ticaret merkezlerine ve pazar yerlerine bu ad verilir.
En büyük karum hangisidir?
Kayseri’nin yaklaşık 22 km kuzeydoğusundaki Kültepe’de bulunan Kaniş Karumu’dur. Hem en büyük hem de en çok yazılı belgenin bulunduğu karumdur.
Asurlular Anadolu’ya ne getirdi, ne götürdü?
Asurlu tüccarlar Anadolu’ya tunç yapımında kullanılan kalayı ve dokuma ürünlerini eşek kervanlarıyla getirdi. Karşılığında Anadolu’dan altın ve gümüş götürdü.
Kültepe tabletlerinin önemi nedir?
Anadolu’da bulunan ilk yazılı belgelerdir. Anadolu bu tabletlerle tarih çağlarına geçti. Çivi yazısı ve Asurca ile yazılan tabletler ticaret, borç, sözleşme, vergi ve aile ilişkileri hakkında bilgi verir; içlerindeki yerli adlar Anadolu dillerinin en eski izleri arasındadır.
Kaynak: MEB Tarih 9 ders kitabı (Maarif Modeli, 1. Ünite değerlendirme metni ve 2. Ünite: Asurlular, Hititler); eski MEB Tarih 9 ders kitabı (2017-2018, “Karum” bilgi notu); Ankara Üniversitesi DTCF açık ders notu, “Mezopotamya’da ve Anadolu’da Ekonomik Kurumsallaşma (Asur Ticaret Kolonileri Çağı)”; T. Özgüç, Kültepe-Kaniş kazı yayınları (Türk Tarih Kurumu); C. Günbattı, Kültepe-Kaniş: Anadolu’da İlk Yazı, İlk Belgeler (2017).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
Kapak görseli: Kultepe Karum excavations (1993) 01 (Mark Landon, CC BY 4.0, Wikimedia Commons).
