Kısaca: Hammurabi Kanunları, Babil Kralı Hammurabi‘nin (MÖ 1792-1750) çivi yazısıyla taş bir stele yazdırdığı 282 maddelik kanun metnidir. Sümer hukukundan ve Mezopotamya’nın örf ve âdetlerinden yararlanılarak hazırlandı. Kanunlar kısasa kısas (göze göz, dişe diş) ilkesine dayanır; ancak cezalar suçlunun ve mağdurun toplumsal sınıfına göre değişir. Tarihteki ilk yazılı kanunlar değildir; MEB’e göre ilk yazılı kanunlar Sümer Kralı Urkagina‘nınkilerdir. Hammurabi Kanunları, Eski Çağ’dan kalan en ayrıntılı ve en iyi korunmuş kanun metni olduğu için ünlüdür. Stel bugün Paris’teki Louvre Müzesi‘ndedir.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Hükümdar | Babil Kralı Hammurabi (MÖ 1792-1750) |
| Madde sayısı | 282 |
| Yazı ve dil | Çivi yazısı; Akadcanın Eski Babil lehçesi |
| Yazıldığı yer | Yaklaşık 2,25 m yüksekliğinde bazalt stel |
| Temel ilke | Kısasa kısas (göze göz, dişe diş); cezalar sınıfa göre değişir |
| Bulunduğu yer | Sus (Susa, İran), 1901-1902; bugün Louvre Müzesi |
| Meşruiyet | Güneş ve adalet tanrısı Şamaş; Babil’in baş tanrısı Marduk |
📌 SINAV NOTU: Sık yapılan hata: Hammurabi Kanunları ilk yazılı kanunlar değildir; ilk yazılı kanunlar Sümer Kralı Urkagina‘nındır. Hammurabi’yi öne çıkaran özellikler kısas, sınıfa göre değişen cezalar ve ayrıntılı, iyi korunmuş metindir. Karşılaştırma sorularında Hitit kanunlarında cezaların daha çok tazminata (para cezasına) dayandığını hatırlayın.
Hammurabi Kimdir?
MÖ XIX. yüzyılda Babil kenti çevresinde ortaya çıkan Babillilerin en önemli hükümdarı Hammurabi’dir. MEB’e göre yaptığı reformlarla Babil tarihinin en önemli kralı olarak öne çıktı. Saltanatı boyunca Larsa ve Mari gibi rakip şehir devletlerini yenerek Mezopotamya’nın büyük bölümünü tek yönetim altında topladı. Farklı şehirlerin farklı geleneklerle yönetildiği bu geniş ülkede ortak bir hukuk düzenine ihtiyaç vardı. Kanunlar bu ihtiyaçla, saltanatının son yıllarında taşa yazdırıldı. Hammurabi’nin ölümünden sonra Babil siyasi ve askerî güç kaybetti.
Hammurabi Steli
Kanunlar, Louvre kayıtlarına göre yaklaşık 2,25 metre yüksekliğinde bazalt bir stelin üzerine yazıldı. Stelin üst kısmında Hammurabi’yi, tahtında oturan güneş ve adalet tanrısı Şamaş‘ın karşısında ayakta dururken gösteren bir kabartma vardır. Eski MEB kitabının belirttiği gibi Hammurabi kendisini “adaletin kralı” olarak tanıtsa da kanunlarını Tanrı Şamaş’ın önünde durduğu bir stele yazdırarak yetkisini tanrılara dayandırdı. Metnin giriş bölümünde Babil’in baş tanrısı Marduk övülür ve Hammurabi’nin tanrılar tarafından nasıl kral seçildiği anlatılır. Kapanış bölümünde ise Hammurabi, kanunları güçlünün zayıfı ezmemesi, yetim ve dulun hakkının korunması için koyduğunu söyler.
Stel, MÖ XII. yüzyılda Babil’e saldıran Elam Kralı Şutruk-Nahhunte tarafından savaş ganimeti olarak Elam’ın başkenti Sus’a (Susa) götürüldü. Bazı sütunlar o dönemde kazınarak silindi. Jacques de Morgan başkanlığındaki Fransız kazı heyeti steli 1901-1902’de Sus’ta buldu; bugün Louvre Müzesi’nde sergileniyor. Kanunların başka kopyaları kil tabletler üzerinde de bulunduğu için silinen bölümlerin bir kısmı tamamlanabildi.
Kanunların Özellikleri
Eski MEB kitabına göre Hammurabi Kanunları hem daha önce yapılmış kanunların ve örf ve âdet hukukunun bir derlemesi hem de zamanın ihtiyaçları dikkate alınarak oluşturulmuş bir metindir. Maarif programındaki MEB kitabı ise kanunların “Sümerlerden esinlenerek” yazıldığını ve kısasa kısas ilkesiyle suçluların ağır cezalara çarptırıldığını vurgular. Başlıca özellikler şunlardır:
- Kısasa kısas: Suçluya, verdiği zararın aynısı ceza olarak uygulanır. Ancak bu kural çoğunlukla eşit sınıftan kişiler arasında geçerlidir.
- Sınıfa göre ceza: Toplum özgür seçkinler (avilum), halk tabakası (muşkenum) ve köleler (vardum) olarak ayrılır. Bir seçkinin gözünü çıkaranın gözü çıkarılırken halktan birine verilen aynı zarar gümüşle ödenir.
- Meslek sorumluluğu: Sağlam yapılmadığı için çöken ev, sahibini öldürürse duvar ustası idam edilir. Hekimlerin ücretleri ve hatalarının cezası da belirlenmiştir.
- İspat ve iftira: Bir kişiyi cinayetle suçlayıp bunu kanıtlayamayan kişi ölümle cezalandırılır.
- Geniş kapsam: Ticaret, borç, kira, tarım, sulama, evlilik, boşanma ve miras gibi gündelik hayatın pek çok alanı düzenlenir.
Eski Çağ Kanunlarıyla Karşılaştırma
MEB’in 9. sınıf kitabı, Hammurabi Kanunları’nı Eski Çağ’ın öteki hukuk düzenleriyle birlikte inceletir. Aşağıdaki tablo kitaptaki bilgilere dayanır:
| Hukuk düzeni | Medeniyet | Öne çıkan özellik |
|---|---|---|
| Urkagina Kanunları | Sümer (Lagaş) | Bilinen ilk yazılı kanunlar; vergi ve görevli yolsuzluklarına düzenleme |
| Hammurabi Kanunları | Babil | 282 madde; kısasa kısas; sınıfa göre ceza |
| Hitit Kanunları | Hitit (Anadolu) | Yaklaşık 200 madde; cezalar çoğunlukla tazminat ve para cezası |
| 12 Levha Kanunları | Roma | Patrici-pleb mücadelesiyle yazıya geçti; mülkiyet ve eşitlik vurgusu |
| Töre | Türkler | Yazısız; kurultayda belirlenir; eşit suça eşit ceza |
Bu karşılaştırmanın ayrıntıları için Kanunlar Doğuyor: İlk Çağda Hukuk ve İslamiyet Öncesi Türklerde Hukuk sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Hammurabi Kanunları Neden Önemlidir?
Bugünün gözüyle bakıldığında cezalar çok ağırdır; ama yalnızca bu ölçüyle değerlendirmek anakronizme düşmek olur. Yaklaşık 3.800 yıl önce kuralların taşa yazılıp halkın görebileceği bir yere konması, hâkimin ya da yöneticinin keyfine göre ceza vermesini sınırlıyordu. Suç ve ceza önceden bilinir hâle geldi; zayıfı koruma iddiası kanunun gerekçesi olarak açıkça yazıldı. Hammurabi Kanunları hukukun yazılı ve kamusal bir düzen olarak devlet eliyle uygulanmasının en iyi bilinen ilk örneklerinden biridir. Babil’in yer aldığı coğrafya için Mezopotamya Uygarlıkları sayfamıza göz atabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Hammurabi Kanunları nedir kısaca?
Babil Kralı Hammurabi’nin MÖ XVIII. yüzyılda taş bir stele çivi yazısıyla yazdırdığı 282 maddelik kanun metnidir. Kısasa kısas ilkesine dayanır ve cezalar toplumsal sınıfa göre değişir.
Hammurabi Kanunları ilk yazılı kanunlar mıdır?
Hayır. MEB’e göre ilk yazılı kanunlar Sümer Kralı Urkagina’nın kanunlarıdır. Hammurabi, kendisinden önceki Sümer kanunlarından ve örf ve âdet hukukundan yararlandı.
Hammurabi Kanunları’nın özellikleri nelerdir?
282 maddedir, çivi yazısıyla taşa yazılmıştır, kısasa kısas ilkesine dayanır, cezalar ağırdır ve sınıfa göre değişir. Ticaret, borç, aile, miras, tarım ve meslek sorumluluğu gibi konuları düzenler; kralın meşruiyetini tanrılara dayandırır.
Hammurabi Steli nerede?
Paris’teki Louvre Müzesi’nde sergilenir. Stel 1901-1902’de İran’daki Sus (Susa) şehrinde Fransız kazı heyeti tarafından bulundu; MÖ XII. yüzyılda Elamlılar tarafından savaş ganimeti olarak oraya götürülmüştü.
Kaynak: MEB Tarih 9 ders kitabı (Maarif Modeli, 2. Ünite: Babilliler ve Eski Çağ’da hukuk); eski MEB Tarih 9 ders kitabı (2017-2018, Hammurabi Kanunları okuma metni); Louvre Müzesi koleksiyon kaydı, “Code de Hammurabi”; M. T. Roth, Law Collections from Mesopotamia and Asia Minor (1995).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
Kapak görseli: Code of Hammurabi (Louvre Sb 8)-31434550325 (Fred Romero from Paris, France, CC BY 2.0, Wikimedia Commons).
