Kısaca: Töre, İslamiyet öncesi Türklerde devlet ve toplum hayatını düzenleyen yazısız hukuk kurallarının bütünüdür. Kaynakları kağanın koyduğu kurallar, kurultay kararları ve zamanla oluşan gelenek-göreneklerdir (yosun). Kağan dahil herkes töreye uymak zorundaydı; töreyi düzenleyebilen kağan onun temel ilkelerini değiştiremezdi. Törenin değişmeyen unsurları könilik (adalet), uzluk (faydalılık), tüzlük (eşitlik) ve kişilik (insanlık) olarak sayılır. İslamiyet’ten sonra töre örfî hukuk adıyla yaşamaya devam etti ve Osmanlı kanunnamelerine kadar uzandı.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Tanımı | Devlet ve toplum hayatını düzenleyen yazısız hukuk kuralları |
| Kaynakları | Kağanın koyduğu kurallar, kurultay kararları, gelenek-görenek (yosun) |
| Kimler uyar? | Kağan dahil herkes |
| Değişmeyen unsurları | Könilik (adalet), uzluk (faydalılık), tüzlük (eşitlik), kişilik (insanlık) |
| Ceza anlayışı | Eşit suça eşit ceza; uzun süreli hapis yok; ağır suçlarda ölüm cezası |
| Yargılama | Yargu denilen görevliler; hükümdar mahkeme başkanı (yargan) |
| İslamiyet’ten sonra | Örfî hukuk olarak sürdü; Osmanlı’da kanunnamelerde yazıya geçirildi |
📌 SINAV NOTU: Sınavda törenin üç özelliği öne çıkar: yazısızdır, kağan dahil herkesi bağlar (hukukun üstünlüğüne örnek), kurultayda düzenlenir. Konargöçer hayat nedeniyle hapis cezası bulunmaması ve İslamiyet sonrası töre geleneğinin örfî hukuk olarak devam etmesi de sık sorulur. Dört değişmez unsuru (könilik, uzluk, tüzlük, kişilik) eşleştirme sorularında karşınıza çıkabilir.
Töre Neydi?
MEB Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi kitabı töreyi hükümdarın görevleriyle halkın taleplerini belirleyen, sosyal hayatı düzenleyen ve ceza hükümlerini ortaya koyan kurallar bütünü olarak tanımlar. Bu hukuk, bozkır hayatının gerektirdiği hız, disiplin ve adalet ihtiyacı üzerine kuruldu. Hukuki ve sosyal alanda değer kazanan davranışlar zamanla töreye dönüştü. Yazıya geçirilmemesine rağmen herkes tarafından bilinir ve uygulanırdı.
Töre, devletin varlık şartlarından biri sayılırdı. MEB Tarih 9 kitabına göre eski Türkçede il denilen devletin dört temel unsuru bağımsızlık, vatan, halk ve töredir. Orhun Yazıtları’nda devletin kuruluşu anlatılırken de “il” ile “töre” yan yana geçer: Bumin Kağan ile İstemi Kağan’ın tahta oturup Türk milletinin ilini ve töresini tutup düzenledikleri yazılıdır. Yazıtlara göre devletini kaybeden millet aynı zamanda töresini de bırakmış olur.
Törenin Kaynakları
MEB kitabında aktarılan Sadık Pamir’in değerlendirmesine göre törenin üç kaynağı vardır:
- Kağanın koyduğu kurallar: Törenin oluşmasında kağanın yeri merkezîdir. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Yasa” maddesi de Orhun Yazıtları ve Kutadgu Bilig’de hükümdarın “iyi töre koymasından” söz edilmesini, Türk geleneğinde devlet başkanının kanun koyma yetkisine işaret olarak yorumlar.
- Kurultay kararları: Devletin büyük meclisi olan kurultayda alınan kararlar töreye dönüşürdü. Töre kurallarını koymak, değiştirmek ya da güncellemek kurultayın görevleri arasındaydı.
- Yosun (gelenek-görenek): Toplum içinde kendiliğinden ve yavaş yavaş oluşan kurallardır. Yosunun töre sayılması için kağanın onayı gerekirdi.
Törenin Değişmeyen Unsurları
Töre yeni şartlara göre düzenlenebilen canlı bir hukuktu. İbrahim Kafesoğlu’nun MEB kitabında aktarılan ifadesiyle törenin hükümleri “değişmez kalıplar” değildi; Türk hükümdarları zamanın gereklerine göre ve meclislerin onayını alarak töreye yeni hükümler ekleyebiliyordu. Ancak törenin özünü oluşturan dört ilke hiç değişmezdi:
| Eski Türkçe | Anlamı | Açıklama |
|---|---|---|
| Könilik | Adalet, doğruluk | Herkese hakkını veren yönetim |
| Uzluk | Faydalılık, iyilik | Kuralların toplumun yararına olması |
| Tüzlük | Eşitlik | Kanun önünde ayrıcalıksızlık; eşit suça eşit ceza |
| Kişilik | İnsanlık | İnsana değer veren, evrensel insanlık anlayışı |
Kağan da Töreye Bağlıydı
Törenin en dikkat çekici yanı hükümdarı da bağlamasıdır. Kut anlayışıyla yönetme yetkisini Tanrı’dan aldığına inanılan kağan, töreyi uygulamak ve korumakla görevliydi; töreyi düzenleyebilir, ama değiştiremezdi. MEB kitabında aktarılan bir örnek bunu iyi gösterir: Çin, Göktürk Kağanı İşbara’dan Çin âdetlerini uygulamasını istediğinde kağan, kendi âdet ve geleneklerinin çok eski çağlardan geldiğini, onları değiştirmeye gücünün yetmeyeceğini yazmıştı. Töreye uymayan veya yönetimde başarısız olan kağanların görevden alınabileceği de kabul ediliyordu.
Bu yüzden MEB, töreyi “hukukun devlet yöneticilerinin üzerinde olduğunu” gösteren bir düzen olarak değerlendirir. Kutun ilahi meşruiyet sağladığı, törenin ise hukuki meşruiyet sağladığı bu dengeyi Kut Anlayışı sayfamızda ayrıca anlattık.
Töreye Göre Suç ve Ceza
MEB Tarih 9 kitabına göre töre hukukunda eşit suça eşit ceza ilkesi benimsenmiş, adalet, eşitlik ve kişilik hakları ön planda tutulmuştu. Konargöçer yaşam tarzı nedeniyle kimseye uzun süreli hapis cezası verilmezdi. Buna karşılık devlete isyan, askerlikten kaçma, cinayet ve hırsızlık gibi ağır suçlar ölümle cezalandırılırdı. Çin kaynakları Hun ülkesinde cezaların ağırlığı yüzünden suçlu sayısının çok az olduğunu, mahkûmların “ancak birkaç kişi” olduğunu yazar.
Göktürklerde bir adliye teşkilatı da vardı: yargu denilen görevliler töreyi ve örfî hukuku uygular, gerektiğinde hükümdar da mahkeme başkanı olarak yarganlık yapardı. Eski Türk hukukunun diğer yönleri için İslamiyet Öncesi Türklerde Hukuk sayfamıza bakabilirsiniz.
Töreden Kanunnameye
İslamiyet’in kabulüyle töre ortadan kalkmadı. MEB’e göre yazısız olmasına rağmen sarsılmaz bir düzen kuran bu gelenek, İslam hukukunun (şer’î hukuk) yanında örfî hukuk sıfatıyla yaşamaya devam etti. Selçuklularda örfî davalara emîr-i dâd denilen görevliler bakıyordu. Bu dönemin hukuk düzeni için İlk Müslüman Türk Devletlerinde Hukuk sayfamıza bakabilirsiniz.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Yasa” maddesine göre Moğollardaki Cengiz Yasası’nın büyük kısmının Türk örflerine dayandığı ileri sürülmüştür. Osmanlı Devleti’nde ise örfî kurallar padişahların kanunnamelerinde yazılı hâle getirildi; Fatih ve Kanuni dönemlerinin kanunnameleri bu geleneğin olgun örnekleridir. Ayrıntılar için Osmanlı Devleti’nde Hukuk sayfamıza, törenin geçtiği dönemin genel tablosu için İslamiyet Öncesi Türk Tarihi sayfamıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Töre nedir kısaca?
Töre, eski Türklerde hükümdarın görevlerini, halkın haklarını, sosyal hayatı ve cezaları düzenleyen yazısız hukuk kurallarıdır. Bugünkü anlamıyla hem anayasa hem de kanun yerine geçerdi.
Törenin kaynakları nelerdir?
Kağanın koyduğu kurallar, kurultayda alınan kararlar ve toplum içinde zamanla oluşan gelenek-görenekler (yosun). Yosunun töre hâline gelmesi için kağanın onayı gerekirdi.
Törenin değişmeyen unsurları nelerdir?
Könilik (adalet), uzluk (faydalılık), tüzlük (eşitlik) ve kişilik (insanlık). Töre yeni ihtiyaçlara göre düzenlenebilirdi ama bu dört ilke değişmezdi.
İslamiyet’ten sonra töreye ne oldu?
Töre ortadan kalkmadı; İslam hukukuna (şer’î hukuk) dayanmayan devlet işlerinde örfî hukuk olarak uygulanmaya devam etti. Osmanlı Devleti’nde bu örfî kurallar padişahların kanunnamelerinde yazılı hâle getirildi.
Kaynak: MEB Tarih 9 ders kitabı (2026, Eski Çağ’da Hukuk ve Göktürklerde Yönetim); MEB Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi 11 ders kitabı (2026, Devlet Yönetiminin Hukuki Dayanakları: Töreden Kanuna); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Yasa” maddesi (Fethi Gedikli); İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü; Talat Tekin, Orhon Yazıtları.
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
Kapak görseli: Map of the Second Turkic Khaganate (naturalearthdata.com, offered to the Public Domain per Terms, CC0, Wikimedia Commons).
