Kısaca: Konargöçerlik, geçimini hayvancılıkla sağlayan toplulukların mevsime göre yaylak (yazlık otlak) ile kışlak (kışlık yurt) arasında düzenli olarak gidip gelmesine dayanan yaşam tarzıdır. Belirli bir yönü olmadan sürüleriyle dolaşan göçebelerden farkı, iki belli bölge arasında hareket etmesidir. Terim ilk kez VIII. yüzyıl ortasında dikilen Uygur dönemi Tariat (Terhin) Yazıtı‘nda “konar köçer” olarak geçer. Türklerin hızlı örgütlenme, ordu-millet yapısı ve töre hukuku gibi özelliklerinin çoğu bu yaşamın içinden doğmuştur.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Tanımı | Yaylak ile kışlak arasında mevsimlik ve düzenli göç eden, hayvancılıkla geçinen toplulukların yaşam tarzı |
| Terimin ilk geçtiği yer | Tariat (Terhin) Yazıtı, Uygur Kağanı Moyun Çor dönemi (VIII. yüzyıl ortası) |
| Temel geçim kaynağı | Hayvancılık (at, koyun, deve, sığır); yanında dokumacılık, demircilik ve ticaret |
| Konut | Keçeyle örtülü, taşınabilir çadır (otağ, yurt) |
| Topluma etkisi | Dayanışma, ortak hareket etme bilinci, boylar birliği şeklinde örgütlenme |
| Devlete etkisi | Ordu-millet anlayışı, hızlı teşkilatlanma, töreye dayalı yazısız hukuk |
| Anadolu’daki devamı | Türkmen ve Yörük toplulukları; Osmanlı’da yaylak ve kışlak vergileri |
📌 SINAV NOTU: Sınavda konargöçerlik çoğunlukla sonuçlarıyla sorulur: Türklerin kalıcı mimari eser bırakmamaları, taşınabilir eşyalar üzerine hayvan üslubu motifleri işlemeleri, töre hukukunda hapis cezasının bulunmaması, ordu-millet yapısı ve boylar arasında çabuk birlik kurulması bu yaşamla açıklanır. Göçebe ile konargöçer tanımını da karıştırmayın: konargöçerin gittiği yer bellidir, yaylak ve kışlak.
Göçebe mi, Konargöçer mi?
Günlük dilde ikisi aynı anlamda kullanılsa da tarihçiler bu iki yaşam biçimini ayırır. MEB Tarih 9 ders kitabına göre hayvan sürülerini otlatmak ve geçici yerleşimler kurmak için düzenli olarak yer değiştiren topluluklar göçebe, mevsime bağlı olarak yaylak ile kışlak arasında gidip gelenler ise konargöçer diye adlandırılır. Türkler yerleşik hayata geçmeden önce bu ikinci yaşam tarzını benimsemişti.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Konar Göçer” maddesi de aynı ayrımı yapar: büyük sürüleri peşinden sürükleyen göçebe çobanların aksine konargöçerler belirli bir alan içinde hareket eder, ürünlerini çoğunlukla yerleşik halka satar. Ansiklopedi bu yüzden konargöçer hayatı göçebelikle yerleşik hayat arasında bir ara şekil olarak görür. Yani konargöçer “başıboş dolaşan” biri değildir; nereye, ne zaman gideceği bellidir.
Kelimenin İlk İzi: Tariat Yazıtı
“Konargöçer” teriminin bilinen ilk kullanımı bir Türk yazıtındadır. Uygur Devleti‘nin ikinci hükümdarı Moyun Çor (747-759) tarafından VIII. yüzyıl ortasında diktirilen Tariat (Terhin) Yazıtı‘nın batı yüzünde kağan, Ötüken çevresindeki ırmak boylarını sayar ve bu yerlerde konup göçtüğünü söyler. Talat Tekin’in okumasıyla yazıttaki ifade “yerlerimde (ve) sularımda konar-göçerim” şeklindedir. Böylece Uygur kağanı, ülkesinin sınırlarını kendi konup göçtüğü yaylak ve kışlaklarla tarif etmiş olur.
Yaylak ve Kışlak Düzeni
Türkistan’ın karasal ikliminde yazlar çok sıcak, kışlar çok sert geçer. İlk Türk boyları hayvanlarını bu aşırı sıcak ve soğuktan korumak için yılda iki kez göç ederdi: yazın serin ve yüksek yerlerdeki yaylaklara, kışın daha ılık ve alçak yerlerdeki kışlaklara. MEB ders kitabı bu göçlerin başka sebeplerini de sayar: otlakların azlığı, boylar arasındaki mücadeleler, hayvan hastalıkları ve iç çekişmeler.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Yaylak ve Kışlak” maddesine göre bu iki kelime Orhun yazıtlarından itibaren Eski Türkçe metinlerde geçer ve yarı göçebe hayatın en belirleyici unsurudur. Kâşgarlı Mahmud da *Dîvânu Lugâti’t-Türk*’te kelimelerin “yay” ve “kış” köklerinden türediğini açıklar. Yaylak ve kışlaklar zamanla Türkistan’dan İran’a, Anadolu’ya ve Balkanlara kadar uzanan geniş bir alana yayıldı.
Konargöçer Hayatın Ekonomisi
Bozkırda hayatın merkezinde at vardı: binek, yük ve savaş hayvanıydı. Koyunun yünü keçe, kumaş, halı ve kilim olurdu; keçe çadır örtüsünden eyere, yorgandan giysiye kadar her yerde kullanılırdı. Türkler demiri işleyip silah ve araç yapar, bunları satarak karşılığında tahıl, pirinç ve ipek alırdı. Beslenme de bu düzene uygundu: et, süt ürünleri ve kısrak sütünden yapılan kımız. Bu konunun ayrıntıları için İslamiyet Öncesi Türklerde Ekonomik Hayat sayfamıza bakabilirsiniz.
Konut da taşınmaya göre tasarlanmıştı. MEB kitabının anlattığı Türk çadırının ortasında “korluk” denilen bir ocak bulunur, dışı kışın soğuğu yazın sıcağı geçirmeyen kalın keçelerle örtülür, zemini halı ve kilimle kaplanırdı. Kağanlar da halkı gibi keçe çadırlarda yaşardı; hükümdar çadırına otağ denirdi.
Konargöçerlik Devleti ve Orduyu Nasıl Şekillendirdi?
MEB Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi kitabı Türk devlet felsefesini şekillendiren en önemli unsurun coğrafya ve yaşam biçimi olduğunu vurgular. Konargöçer hayatın kazandırdığı hızlı hareket, çabuk örgütlenme ve boylar birliği şeklinde teşkilatlanma, Türklerin geniş alanlara yayılıp kısa sürede devlet kurabilmesini sağladı. Aileden başlayıp devlete uzanan bu yapıyı Boy ve Budun sayfamızda ayrıca anlattık.
- Ordu-millet: Türk toplumunda sınıf ayrımı yapılmaz, eli silah tutan herkes asker sayılırdı. Çocuklar küçük yaşta ata binmeyi ve ok atmayı öğrenirdi. Bu yapı İslamiyet öncesi Türk ordusunun temelidir.
- Hukuk: Konargöçer yaşamda kimseye uzun süreli hapis cezası verilmezdi; cezalar kısa ve kesindi. Bu yazısız hukukun adı töredir.
- Sanat: Sürekli taşınan bir toplum büyük yapılar yerine taşınabilir eserler üretti. Kemer tokası, eyer, kılıç gibi eşyalara kurt, pars, geyik gibi hayvan motifleri ve boy tamgaları işlendi. Ayrıntılar için İslamiyet Öncesi Türklerde Bilim, Sanat ve Spor sayfamıza bakabilirsiniz.
- Toplum: Ortak göç, ortak savunma ve ortak iş, dayanışma ruhunu ve birlikte hareket etme bilincini güçlendirdi.
Konargöçerliğin Türkler için bir tercih olduğunu gösteren meşhur bir tartışma da vardır. Çin kaynaklarına dayanan anlatıya göre II. Göktürk hükümdarı Bilge Kağan surlarla çevrili bir şehir kurmak istediğinde kayınpederi Tonyukuk karşı çıktı: Türklerin Çin karşısında bağımsız kalabilmesini hareket kabiliyetine bağlayan Tonyukuk’a göre şehre kapanan bir ordu kolayca kuşatılabilirdi. Bilge Kağan bu görüşü kabul etti.
Türkistan’dan Anadolu’ya
Konargöçer hayat İslamiyet’in kabulünden ve Anadolu’ya göçten sonra da sürdü. Anadolu’ya gelen konargöçer Türkler genel olarak Türkmen ve Yörük adlarıyla anıldı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Osmanlı kayıtlarında bu topluluklardan yaylak ve kışlak resmi ile koyun başına alınan âdet-i ağnam gibi vergiler alınırdı; XVI. yüzyılda Anadolu nüfusunun yaklaşık yüzde on beşinin konargöçer olduğu tahmin edilir. Devlet, bu toplulukları zaman zaman belirli bölgelere yerleştirdi; bu uygulamanın Balkanlardaki karşılığını Osmanlı İskân Politikası sayfamızda bulabilirsiniz. Bugün Toroslarda yaylaya çıkan yörük aileleri bu binlerce yıllık geleneğin son temsilcileridir.
Konargöçerliğin genel dönem içindeki yeri için İslamiyet Öncesi Türk Tarihi ve İslamiyet Öncesi Türklerde Sosyal Hayat sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Konargöçer ne demek?
Mevsime bağlı olarak yazın yaylağa, kışın kışlağa göç eden; geçimini büyük ölçüde hayvancılıkla sağlayan topluluk demektir. Kelime “konmak” (bir yere yerleşip çadır kurmak) ve “göçmek” fiillerinden oluşur.
Konargöçer ile göçebe arasındaki fark nedir?
MEB ders kitabına göre göçebeler sürülerini otlatmak için düzenli olarak yer değiştirir ve geçici yerleşimler kurar; konargöçerler ise yılda iki kez, belli iki bölge olan yaylak ile kışlak arasında gidip gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi konargöçerliği göçebelikle yerleşik hayat arasında bir ara şekil olarak tanımlar.
Konargöçer kelimesi ilk nerede geçer?
Uygur Kağanı Moyun Çor döneminde VIII. yüzyıl ortasında dikilen Tariat (Terhin) Yazıtı’nın batı yüzünde “konar köçer” biçiminde geçer.
Konargöçer yaşamın Türk devletlerine etkileri nelerdir?
Hızlı hareket etme ve çabuk örgütlenme becerisi, eli silah tutan herkesin asker sayıldığı ordu-millet yapısı, uzun süreli hapis cezası bulunmayan töre hukuku, taşınabilir küçük sanat eserleri ve kalıcı mimari eserlerin az olması bu yaşam tarzının sonuçlarıdır.
Kaynak: MEB Tarih 9 ders kitabı (2026, Eski Çağ Medeniyetleri: Konargöçer Yaşam); MEB Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi 11 ders kitabı (2026, 1. ünite); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Konar Göçer” (Tufan Gündüz) ve “Yaylak ve Kışlak” (Osman Gümüşçü) maddeleri; Talat Tekin, “Tariat (Terhin) Yazıtı”, Belleten (1982).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
Kapak görseli: Kyrgyz “Yurt” (Staff Sgt. Les Waters, U.S. Air Force, Public domain, Wikimedia Commons).
