Kısaca: Eski Türklerde toplum aileden devlete uzanan katmanlar hâlinde örgütlenirdi: oguş (aile) → urug (aileler birliği, oba) → bod (boy) → budun (boylar birliği, millet) → il (devlet). Boy, ortak soydan geldiğine inanan, başında boy beyi bulunan siyasi ve sosyal birliktir. Budun ise boyların birleşmesiyle oluşan millettir; Orhun Yazıtları’ndaki “Türk budun” ifadesi Türk milleti demektir. Türk devletleri boylar birliği üzerine kurulduğu için boylar arasındaki birlik güçlüyken devlet güçlenir, boylar dağılınca devlet yıkılırdı.
| Eski Türkçe | Anlamı | Açıklama |
|---|---|---|
| Oguş | Aile | Toplumun en küçük birimi; çoğunlukla anne, baba ve çocuklar |
| Urug | Aileler birliği (oba) | Akraba ailelerin oluşturduğu topluluk |
| Bod | Boy | Urugların birleşmesi; başında boy beyi |
| Budun (bodun) | Boylar birliği, millet | Ortak dil, töre ve kültürle bağlı topluluk |
| İl | Devlet | Ordusu ve merkezî idaresi olan, budun ve boyların birliğinden doğan yapı |
📌 SINAV NOTU: Sınavda sıralama sorulur: oguş → urug → bod → budun → il. Budun = millet, il = devlet eşleştirmesini unutmayın. Türk devletlerinin kısa ömürlü olmasının ve kolayca yeniden kurulabilmesinin nedeni bu boylar birliği yapısıdır: birlik çözülünce devlet dağılır, güçlü bir boy etrafında yeniden toplanınca yeni devlet doğar. Oğuzların 24 boy ve Bozok-Üçok ayrımı da sık çıkar.
Aileden Devlete Türk Toplumu
Eski Türk toplumunun temeli aileydi. MEB Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi kitabında aktarılan bir değerlendirmeye göre aile, Türk devletinin en küçük örneği ve devlet olmanın başlangıcıdır. Eski kaynaklarda oguş diye geçen ailelerin bir araya gelmesiyle urug denilen aileler birliği, yani oba oluşur. Urugların birleşmesiyle bod (boy), boyların birleşmesiyle budun (millet), budunun siyasi örgütlenmesiyle de il (devlet) meydana gelir.
MEB Tarih 9 kitabı aynı basamakları günümüz Türkçesiyle anlatır: ailelerin birleşmesiyle sülale, sülalelerin birleşmesiyle kabile, kabilelerin birleşmesiyle boy, boyların birleşmesiyle devlet. İki anlatım çelişmez; biri eski Türkçe terimleri, diğeri bugünkü karşılıklarını kullanır. Sınavda ikisiyle de karşılaşabilirsiniz. Ailenin ve kadının toplumdaki yeri için İslamiyet Öncesi Türklerde Sosyal Hayat sayfamıza bakabilirsiniz.
Boy: Bozkırın Temel Siyasi Birimi
Boy, ortak bir atadan geldiğine inanan, birlikte göç eden ve birlikte savaşan topluluktu. MEB kitabına göre boyların başında dayanışmayı güçlendiren, hak ve adaleti gözeten, boyun çıkarlarını koruyan ve silahlı güç kullanmaya yetkili beyler bulunurdu. Boy beyleri devletin büyük meclisi kurultayın da üyeleriydi; yani boy, hem sosyal hem siyasi bir birimdi.
Her boyun kendini ayırt eden işaretleri vardı. MEB’e göre Türkler kullandıkları eşyaların üzerine hayvan motiflerinin yanında kendi tamgalarını da işlerdi; tamga hem hayvanları damgalamaya hem de boyu tanıtmaya yarardı. Boyların yaylak ve kışlakları belliydi; konargöçer hayatın ortak göçü, boy içindeki dayanışmayı güçlendiren en önemli etkenlerden biriydi.
Budun ve İl
Budun, boyların bir araya gelmesiyle oluşan millettir. MEB Tarih 9 sözlüğü “kavim” kelimesini aralarında töre, dil ve kültür ortaklığı bulunan, boy ve soy bakımından birbirine bağlı insan topluluğu olarak tanımlar ve karşılığına “budun” yazar. Orhun Yazıtları’nda geçen “Türk budun” ifadesi bu yüzden “Türk milleti” demektir.
İl ise budunun siyasi bir düzene kavuşmuş hâlidir: MEB’e göre ordusu ve merkezî idaresi olan, bir devlet başkanının sorumluluğu altında budun ve boyların iş birliğinden oluşan devlettir. Budun ile il arasındaki fark, Orhun Yazıtları’nda acı bir tecrübeyle anlatılır. Yaklaşık elli yıl Çin esaretinde kalan Göktürkler için yazıtlar, “ilsizleşmiş, kağansızlaşmış” bir milletten söz eder. Millet vardır ama devleti yoktur; Kutluk Kağan 682’de II. Göktürk Devleti’ni kurunca budun yeniden il sahibi olur. Bu sürecin ayrıntıları için Göktürkler sayfamıza bakabilirsiniz.
Bir Örnek: Oğuz Boyları
Boy teşkilatının en iyi bilinen örneği Oğuzlardır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Faruk Sümer’e ait “Oğuzlar” maddesine göre Oğuz adı ilk kez Göktürk yazıtlarında geçer; yazıtlara göre Oğuzlar dokuz boydan oluşan bir budundur ve bu yüzden Dokuz Oğuz adıyla da anılır. XI. yüzyılda Kâşgarlı Mahmud Oğuzların yirmi dört boy olduğunu yazar. Reşîdüddin’in eserinde de yer alan geleneğe göre bu boylar iki kola ayrılır:
| Kol | Boylar |
|---|---|
| Bozoklar | Kayı, Bayat, Alkaevli, Karaevli, Yazır, Dodurga, Döğer, Yaparlı, Avşar, Beydili, Kızık, Karkın |
| Üçoklar | Bayındır, Beçene, Çavuldur, Çepni, Salgur, Eymir, Alayuntlu, Üregir, İgdir, Büğdüz, Yıva, Kınık |
Bu boyların adları bugün Anadolu’daki yüzlerce köy adında yaşıyor. Selçuklu hanedanı Kınık boyuna, Osmanlı kaynakları ise Osmanlı hanedanını Kayı boyuna bağlar. Oğuzların Türk-İslam tarihindeki yeri için İlk Türk-İslam Devletleri sayfamıza bakabilirsiniz.
Boylar Birliğinin Gücü ve Zayıflığı
MEB Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi kitabı bu yapının iki yüzünü açıkça ortaya koyar: Türk devletlerinin gücü boylar arasındaki birliğe bağlıdır. Birlik ve dayanışma güçlüyken devletler büyüdü; boylar arasında anlaşmazlık çıkıp boylar dağıldığında devlet yıkıldı. Bu yüzden kağanlar Orhun Yazıtları’nda boyları bir arada tutmaya ve töreye uymaya çağırır.
Tarihte bunun pek çok örneği vardır. 742’de Karluk, Basmıl ve Uygur boylarının isyanı II. Göktürk Devleti’ni yıktı; ardından Uygurlar 744’te kendi devletlerini kurdu. Boylar birliği, Türklerin bir devlet yıkıldığında kısa sürede yenisini kurabilmesini sağlayan esneklikti; ama aynı esneklik devletlerin kısa ömürlü olmasına da yol açtı. Devlet yapısının bu tarafını Kağan ve İslamiyet Öncesi Türklerde Devlet Yönetimi sayfalarımızda ayrıca anlattık.
Sıkça Sorulan Sorular
Boy ne demek?
Boy, eski Türklerde ortak bir atadan geldiğine inanan urugların (aile birliklerinin) birleşmesiyle oluşan topluluktur. Başında hak ve adaleti gözeten, silahlı güç kullanmaya yetkili bir boy beyi bulunurdu.
Budun ne demek?
Budun (bodun), boyların birleşmesiyle oluşan millettir. MEB sözlüğü kavim kelimesinin karşılığı olarak da budun kelimesini verir. Orhun Yazıtları’nda “Türk budun” ifadesi Türk milleti anlamında kullanılır.
Eski Türklerde toplumsal yapı nasıldı?
MEB Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi kitabına göre aile (oguş), aileler birliği (urug), boy (bod), boylar birliği yani millet (budun) ve devlet (il) şeklinde sıralanırdı. MEB Tarih 9 kitabı aynı yapıyı aile, sülale, kabile, boy ve devlet olarak anlatır.
Oğuzlar kaç boydan oluşur?
Kâşgarlı Mahmud’a göre Oğuzlar yirmi dört boydan oluşur. Bu boylar Bozoklar ve Üçoklar olmak üzere iki kola ayrılır. Göktürk yazıtlarında ise Oğuzlar dokuz boydan oluşan bir budun olarak Dokuz Oğuz adıyla anılır.
Kaynak: MEB Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi 11 ders kitabı (2026, 1. ünite: Devleti Oluşturan Unsurlar); MEB Tarih 9 ders kitabı (2026, Konargöçer Yaşam, Göktürkler, sözlük); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Oğuzlar” maddesi (Faruk Sümer); İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü; Talat Tekin, Orhon Yazıtları.
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
Kapak görseli: Mahmud al-Kashgari map (Türkçe) (Kaşgarlı Mahmud, Public domain, Wikimedia Commons).
