Kısaca
İstiklal Mahkemeleri, Milli Mücadele yıllarında Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından asker kaçaklarını, vatana ihanet suçlarını ve isyanları yargılamak için kurulan olağanüstü mahkemelerdir. İlk olarak 11 Eylül 1920‘de kabul edilen Firariler Hakkında Kanun ile kuruldu; üyeleri Meclis tarafından milletvekilleri arasından seçildi ve kararları kesindi. Mahkemeler 1920-1923 arasında ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında, özellikle 1925 Şeyh Said İsyanı ile 1926 İzmir Suikastı davalarında görev yaptı. 1927’den sonra hiç İstiklal Mahkemesi kurulmadı; ilgili kanun 1949’da yürürlükten kaldırıldı.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Kuruluş | 11 Eylül 1920, Firariler Hakkında Kanun |
| Kuran | Türkiye Büyük Millet Meclisi |
| Amaç | Asker kaçakları, vatana ihanet, casusluk ve isyanların yargılanması |
| Üyeler | Meclis’in milletvekilleri arasından seçtiği üyeler |
| Kararlar | Kesin; itiraz ve temyiz yolu yoktu |
| Son mahkemeler | 7 Mart 1927’de kapatıldı |
| Kanunun kaldırılması | 4 Mayıs 1949 |
📌 SINAV NOTU: İstiklal Mahkemeleri sorularında en çok sorulanlar: Milli Mücadele’de asker kaçaklarını ve isyancıları yargılamak için kurulması, TBMM’nin yargı yetkisini de kullandığını göstermesi (güçler birliği) ve Cumhuriyet döneminde Takrir-i Sükûn Kanunu ile yeniden kurulması.
Kuruluşu ve Amacı
Milli Mücadele’nin ilk yıllarında ordudan kaçışlar ve iç isyanlar büyük bir sorun hâline gelmişti. TBMM önce 29 Nisan 1920’de Hıyanet-i Vataniye Kanunu’nu kabul etti; bu kanunla halkı isyana teşvik etmek ve Meclis’e karşı çıkmak vatana ihanet sayıldı. Ardından 11 Eylül 1920‘de kabul edilen Firariler Hakkında Kanun ile asker kaçaklarını ve onlara yardım edenleri yargılamak için İstiklal Mahkemeleri kuruldu. 26 Eylül 1920’deki bir ek kanunla mahkemelerin görev alanına vatana ihanet ve askerî-siyasi casusluk suçları da eklendi.
Kanuna göre mahkemeler Büyük Millet Meclisi üyelerinden oluşuyor ve üyeleri Meclis seçiyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre mahkemelerin kararları kesindi, itiraz ve temyiz yolu yoktu; kararların infazı da mahkemelere aitti. Bu durum, Meclis’in yasama ve yürütmenin yanında yargı yetkisini de kullandığını gösterir.
Milli Mücadele Döneminde İstiklal Mahkemeleri (1920-1923)
- 1920’de Eskişehir, Isparta, Konya, Sivas, Kastamonu, Pozantı ve Ankara’da mahkemeler kuruldu. Diyarbakır’da kurulması kararlaştırılan mahkeme kış şartları nedeniyle açılamadı.
- Ankara İstiklal Mahkemesi 7 Ekim 1920-31 Temmuz 1922 arasında kesintisiz çalıştı. Diğer mahkemelerin çoğu 17 Şubat 1921’de kapatıldı; ihtiyaç duyuldukça Yozgat, Samsun, Amasya gibi yerlerde yeniden mahkemeler kuruldu.
- 31 Temmuz 1922’de çıkarılan İstiklal Mehakimi Kanunu ile mahkemelerin yapısı bir başkan, iki üye ve bir savcı olarak düzenlendi.
- 1923’te Cezire İstiklal Mahkemesi Doğu ve Güneydoğu illerinde, Aralık 1923’te ise İstanbul İstiklal Mahkemesi görev yaptı.
TDV’nin verdiği bilgilere göre 1920-1923 arasında mahkemelerce verilen idam cezalarının önemli bir kısmı ertelendi; mahkemeler savaş şartlarında Meclis otoritesinin ülke genelinde kurulmasında etkili oldu.
Cumhuriyet Döneminde İstiklal Mahkemeleri (1925-1927)
13 Şubat 1925’te başlayan Şeyh Said İsyanı üzerine 4 Mart 1925’te kabul edilen Takrir-i Sükûn Kanunu ile Ankara İstiklal Mahkemesi ve isyan bölgesinde görev yapacak Şark İstiklal Mahkemesi kuruldu.
- Şeyh Said İsyanı: Şark İstiklal Mahkemesi isyanın elebaşlarını yargıladı; Şeyh Said ve arkadaşları 29 Haziran 1925’te idam edildi.
- Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası: 17 Kasım 1924’te kurulan parti, Ankara İstiklal Mahkemesi’nin uyarısı üzerine hükümet tarafından 3 Haziran 1925’te kapatıldı.
- Şapka Kanunu’na muhalefet: 1925’te çıkarılan Şapka Kanunu’na karşı çıkan bazı kişiler yargılandı. İskilipli Mehmed Âtıf Efendi de 1924’te yazdığı bir kitap nedeniyle yargılanarak idam edildi.
- İzmir Suikastı (1926): Mustafa Kemal Paşa’ya yönelik suikast girişimiyle ilgili dava 13 Temmuz 1926’da karara bağlandı; sanıkların bir kısmı idam edildi, Kâzım Karabekir ve Ali Fuat Paşalar gibi bazı sanıklar beraat etti. Aynı yıl görülen davada eski İttihatçılardan bazıları da yargılandı.
Ankara ve isyan bölgesi İstiklal Mahkemeleri 7 Mart 1927’de kapatıldı. TDV’ye göre 1927-1949 arasında hiçbir İstiklal Mahkemesi kurulmadı ve 4 Mayıs 1949’da çıkarılan kanunla İstiklal Mehakimi Kanunu yürürlükten kaldırıldı.
Değerlendirmeler
TDV İslâm Ansiklopedisi, İstiklal Mahkemelerinin “ülkede Büyük Millet Meclisi’nin otoritesini kurarak asayişi sağladığını” ve olağanüstü mahkemeler geleneğinin bir devamı olduğunu belirtir. Öte yandan mahkemeler kurulurken Meclis’te bile “fazla yetki” verildiği, ordu işlerine karışacağı ve çok sert çalışacağı yönünde endişeler dile getirildi. Meclis denetiminden uzak çalışmaları ve bazı davaları, dönemin muhalefeti ve ordu çevreleri tarafından eleştirildi. Mahkemeler bugün de tarihçiler arasında farklı yönleriyle değerlendirilmektedir.
Milli Mücadele’nin genel seyri için Kuvayı Milliye ve 31 Mart Vakası gibi dönemin diğer olaylarına da göz atabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
İstiklal Mahkemeleri ne zaman kuruldu?
11 Eylül 1920’de kabul edilen Firariler Hakkında Kanun ile kuruldu.
İstiklal Mahkemeleri neden kuruldu?
Milli Mücadele’de asker kaçaklarını, vatana ihanet ve casusluk suçlarını, isyanları yargılamak için kuruldu.
İstiklal Mahkemelerinin üyeleri kimlerdi?
Meclis’in milletvekilleri arasından seçtiği üyelerdi.
İstiklal Mahkemeleri hangi ilkeyi gösterir?
TBMM’nin yasama ve yürütmenin yanında yargı yetkisini de kullandığını, yani güçler birliği ilkesini gösterir.
Takrir-i Sükûn Kanunu ile hangi mahkemeler kuruldu?
1925’te Ankara İstiklal Mahkemesi ve isyan bölgesi için Şark İstiklal Mahkemesi kuruldu.
İstiklal Mahkemeleri ne zaman kaldırıldı?
Son mahkemeler 7 Mart 1927’de kapatıldı; ilgili kanun 4 Mayıs 1949’da yürürlükten kaldırıldı.
Kaynaklar: Cevdet Küçük, “İstiklâl Mahkemeleri”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 23, s. 350-355. Güçler birliği yorumu ders kitaplarındaki anlatıma dayanır.
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
