Kısaca: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, Cumhuriyet döneminin ilk muhalefet partisidir. Kâzım Karabekir başkanlığında, Rauf (Orbay), Ali Fuat (Cebesoy), Refet (Bele) ve Dr. Adnan (Adıvar) gibi Millî Mücadele önderleri tarafından 17 Kasım 1924‘te kuruldu. Liberalizmi ve dinî inançlara saygıyı savundu. Şeyh Said İsyanında parti teşkilatından bazı kişilerin bulunduğu gerekçesiyle Takrir-i Sükûn Kanunu’na dayanılarak 3 Haziran 1925‘te kapatıldı; çok partili hayata geçiş denemesi kesintiye uğradı.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Kuruluş | 17 Kasım 1924 |
| Genel başkan | Kâzım Karabekir Paşa |
| Öteki kurucular | Rauf (Orbay), Ali Fuat (Cebesoy), Refet (Bele), Dr. Adnan (Adıvar) |
| Programı | Cumhuriyet, liberalizm, demokrasi; dinî inançlara saygı; yeniliklerin zamanla gerçekleşmesi |
| Kapatılış | 3 Haziran 1925 (Takrir-i Sükûn Kanunu) |
| Önemi | Cumhuriyetin ilk muhalefet partisi; çok partili hayata ilk geçiş denemesi |
📌 SINAV NOTU: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ilk muhalefet partisi, Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930) ise ikinci denemedir. İkisini karıştırmayın. Terakkiperver’in kapatılmasının doğrudan nedeni Şeyh Said İsyanı ve dayanağı Takrir-i Sükûn Kanunu‘dur. Kurucuların Millî Mücadele komutanları olması da sık sorulur.
Kuruluş Süreci
Millî Mücadele’de ülkeyi işgalden kurtarmak için birlikte çalışan bazı komutanlar ve milletvekilleri arasında, zaferden sonra devletin ve toplumun alacağı şekil konusunda fikir ayrılıkları başladı. Saltanatın kaldırılması ve Cumhuriyet’in ilanı sonrasında bu ayrılıklar derinleşti. Halk Fırkası içindeki muhalefet, en çok inkılapların hızına ve uygulanma biçimine karşı çıkıyordu.
Sonunda Kâzım Karabekir, Rauf (Orbay), Dr. Adnan (Adıvar), Refet (Bele) ve Ali Fuat (Cebesoy) Cumhuriyet Halk Fırkasından istifa ederek 17 Kasım 1924‘te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasını kurdu. Partinin kurulması sırasında, Mustafa Kemal’in isteği üzerine çıkarılan bir yasayla askerlik mesleğini yapanların milletvekili olmaları yasaklandı; böylece ordu siyaset dışında bırakıldı.
Partinin Programı
- Cumhuriyet ilkesi, liberalizm ve demokrasi benimsendi.
- Programda dinî inançlara saygılı olunacağı açıkça belirtildi.
- Kurucular, yeniliklerin devlet eliyle hızla değil, zaman içinde kendiliğinden gerçekleşmesi gerektiğini savundu.
- Yerel yönetimlerin güçlendirilmesi ve ekonomide liberal bir anlayış öne çıkarıldı.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası Neden Kapatıldı?
Parti kısa sürede Cumhuriyet’in ilanına ve halifeliğin kaldırılmasına karşı olanların toplandığı bir merkez hâline geldi ve rejim için tehdit olarak görülmeye başlandı. Şubat 1925’te doğu illerinde çıkan Şeyh Said İsyanında partinin bölge teşkilatlarına mensup bazı kişilerin bulunduğu ileri sürüldü. Hükûmet, 4 Mart 1925’te çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu‘na dayanarak partiyi 3 Haziran 1925‘te kapattı.
Sonuçları ve Önemi
- Cumhuriyet tarihinin ilk muhalefet partisi kapatıldı; çok partili hayata geçiş denemesi kesintiye uğradı.
- Takrir-i Sükûn döneminde inkılaplar daha hızlı ve kararlı biçimde uygulandı.
- 1926’daki İzmir Suikast Girişimi yargılamalarında partinin eski önderlerinden bazıları da yargılandı; Kâzım Karabekir ve Ali Fuat gibi isimler beraat etti.
- Çok partili hayat için ikinci deneme 1930’da Serbest Cumhuriyet Fırkasıyla yapıldı.
Dönemin iç politikası için Atatürk Dönemi İç Politika sayfamıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ne zaman kuruldu?
17 Kasım 1924’te kuruldu.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasını kimler kurdu?
Genel başkan Kâzım Karabekir’dir; Rauf (Orbay), Ali Fuat (Cebesoy), Refet (Bele) ve Dr. Adnan (Adıvar) da kurucular arasındadır.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası neden kapatıldı?
Şeyh Said İsyanı’nda parti teşkilatından bazı kişilerin bulunduğu gerekçesiyle Takrir-i Sükûn Kanunu’na dayanılarak 3 Haziran 1925’te kapatıldı.
İlk muhalefet partisi hangisidir?
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasıdır (1924). İkinci deneme Serbest Cumhuriyet Fırkasıdır (1930).
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasının programı neydi?
Cumhuriyet, liberalizm ve demokrasiyi benimsiyor; dinî inançlara saygıyı ve yeniliklerin zamanla gerçekleşmesini savunuyordu.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kurulurken hangi yasa çıkarıldı?
Mustafa Kemal’in isteğiyle askerlik mesleğini yapanların milletvekili olmalarını yasaklayan yasa çıkarıldı; ordu siyaset dışında tutuldu.
Kaynak: MEB, T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 12 ders kitabı, 4. ünite: Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri. Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
: Kuruluşu, Programı ve Kapatılması){kind=link}