Kısaca: Kösem Sultan, asıl adı kaynaklarda Mahpeyker olarak geçen, I. Ahmed‘in hasekisi ve IV. Murad ile Sultan İbrahim‘in annesidir. Oğullarının çocuk yaşta ya da tecrübesiz tahta çıkması nedeniyle vâlide sultan olarak uzun yıllar devlet işlerinde söz sahibi oldu. Torunu IV. Mehmed döneminde gelini Turhan Sultan ile aralarında nüfuz mücadelesi çıktı ve 1651’de Harem’de öldürüldü. Üsküdar Çinili Cami ve Büyük Vâlide Hanı onun hayır eserleridir.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Doğum | Tahminen 1589 (TDV) |
| Ölüm | 2-3 Eylül 1651, Topkapı Sarayı Harem (TDV) |
| Asıl adı | Mahpeyker; “Kösem” bir lakaptır |
| Ailesi | I. Ahmed’in hasekisi; oğulları IV. Murad, İbrahim ve Şehzade Kasım |
| Unvanı | Vâlide sultan (1623’ten itibaren); torunu IV. Mehmed döneminde de nüfuzunu korudu |
| Hayır eserleri | Üsküdar Çinili Cami Külliyesi (1640), Büyük Vâlide Hanı, Anadolukavağı Mescidi, çeşmeler ve vakıflar |
| Defin yeri | Sultan Ahmed Camii hazîresi, I. Ahmed’in yanı |
📌 SINAV NOTU: MEB ders notları, XVII. yüzyıldaki iç isyanların siyasi nedenleri arasında “yönetimde saray adamlarının ve vâlide sultanların etkili olması”nı sayar. Aynı notlara göre IV. Murad, başta annesi Kösem Sultan olmak üzere ıslahatların önündeki engelleri kaldırarak yönetimi kendi eline aldı. Kösem Sultan’ın dönemi, I. Ahmed’den itibaren uygulanan ekber ve erşed (hanedanın en büyüğünün tahta geçmesi) usulüyle birlikte düşünülmelidir.
Kökeni ve Saraya Gelişi
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Kösem Sultan’ın ailesi kesin olarak bilinmez; Ortodoks bir papazın kızı olduğu ve muhtemelen Bosna taraflarından getirildiği ileri sürülür. Kaynaklarda asıl adı Mahpeyker olarak geçer. “Kösem” bir lakaptır ve maddeye göre büyük ihtimalle cildinin pürüzsüzlüğüyle ilgilidir. Doğum yılının 1589 civarı olduğu tahmin edilir.
En geç 1609-1610 yıllarında saraya girdiği anlaşılan Mahpeyker, kısa sürede I. Ahmed’in en önde gelen hasekisi oldu. 1612’de Murad’ı, 1615’te İbrahim’i dünyaya getirdi; Şehzade Kasım da onun oğludur. I. Ahmed, adını taşıyan Sultan Ahmet Camii‘ni yaptıran padişahtır.
Veraset Değişikliği ve I. Mustafa
MEB Tarih 11 ders kitabına göre I. Ahmed, sancağa çıkmadan sarayda yetişen ilk padişahtı ve kardeşi Mustafa’yı öldürtmedi. 1617’de I. Ahmed ölünce devlet erkânının isteğiyle Mustafa tahta çıkarıldı ve hanedanın en büyüğünün tahta geçmesi kural hâline geldi. Bu usul için ekber ve erşed sistemi sayfamıza bakabilirsiniz. TDV, Kösem’in I. Mustafa’nın tahta çıkarılmasında payı olduğunun ileri sürüldüğünü, ancak rolünün kesin olarak bilinmediğini yazar. Madde, kardeş katlinin sona ermesinde de kısmen etkili olduğunu kabul eder. Bu dönemde tahta çıkan I. Ahmed’in büyük oğlu II. Osman’ın hikâyesi için Genç Osman sayfamıza bakabilirsiniz.
IV. Murad Döneminde Vâlide Sultan
Oğlu Murad 1623’te henüz çocuk yaşta tahta çıkınca Kösem vâlide sultan oldu ve Eski Saray’dan Topkapı Sarayı’na geçti. TDV’ye göre padişahın küçüklüğü sırasında devlet işlerinde söz sahibiydi. Bu yıllar için kaynaklarda zaman zaman naiplik ifadesi kullanılsa da TDV maddesi bu kavramı kullanmaz; vâlide sultanın fiilî etkisinden söz eder. MEB Tarih 11 ders kitabı da IV. Murad’ın vesayet altında yaşadığı yıllarda devlet işlerini yakından izlediğini belirtir.
TDV’ye göre 1631-1632’deki karışıklıklar sırasında Kösem’in gücü kırıldı ve yönetim fiilen IV. Murad’ın eline geçti; padişah yine de annesinin sözüne değer vermeyi sürdürdü. MEB ders notları bunu, IV. Murad’ın annesi başta olmak üzere ıslahatların önündeki engelleri kaldırması şeklinde özetler. IV. Murad bu dönemde Revan ve Bağdat seferlerini yaptı ve 1639’da Kasr-ı Şirin Antlaşması imzalandı. TDV’ye göre Kösem, oğlu İbrahim’in hayatta kalmasını sağladı; bu sayede İbrahim hanedanın tek erkek üyesi olarak tahta geçebildi.
Sultan İbrahim Dönemi ve 1648
IV. Murad’ın ölümüyle İbrahim tahta çıkınca Kösem yeniden güç kazandı. TDV’ye göre ilk amacı, hanedanın devamı için padişahın erkek evlat sahibi olmasıydı. İbrahim’in sağlığı bozuldukça annesini dinlemez oldu ve onu bir süre saray dışında, İskender Çelebi Bahçesi’nde oturmaya mecbur etti.
Devlet erkânı İbrahim’in tahttan indirilmesi konusunda birleşince Kösem’in rızasını da aldı. TDV’ye göre Kösem önce direndi, sonra torunu Mehmed’in tahta çıkarılmasına razı oldu ve IV. Mehmed 8 Ağustos 1648’de padişah oldu.
IV. Mehmed Dönemi ve Ölümü
MEB ders notlarına göre IV. Mehmed altı yaşında tahta çıktı ve kendisi yönetecek yaşa gelene kadar devleti annesi Turhan Sultan ile vezirler yönetti. TDV ise ilk üç yılda Kösem Sultan’ın torununun küçüklüğü nedeniyle nüfuzunu koruduğunu, ağalara dayanarak sadrazam tayinlerine bile etki ettiğini yazar. Bu sayfada iki görüş birlikte verilmiştir.
Bu dönemde Kösem ile gelini Turhan Sultan arasında nüfuz mücadelesi açıldı. TDV’ye göre Kösem’in, IV. Mehmed’in yerine başka bir şehzadeyi, Dilâşûb Sultan’ın oğlu Süleyman’ı tahta çıkarmayı planladığı haberi Turhan Sultan tarafına ulaştı. Bunun üzerine 2-3 Eylül 1651 gecesi Turhan Sultan’ın emriyle harekete geçen saray ağaları Kösem Sultan’ı Harem’de öldürdü. Naaşı Sultan Ahmed Camii hazîresinde I. Ahmed’in yanına defnedildi.
Hayır Eserleri
Kösem Sultan, döneminin en önemli hayır sahiplerinden biriydi. TDV’nin saydığı başlıca eserleri şunlardır:
- Üsküdar’da 1640’ta tamamlanan Çinili Cami Külliyesi ve buna bağlı mektep, çeşme, dârülhadis ve çifte hamam
- İstanbul Çakmakçılar Yokuşu’ndaki Büyük Vâlide Hanı
- Anadolukavağı Mescidi (1623) ve Beşiktaş’taki çeşme (1645) başta olmak üzere çeşitli çeşmeler
- Mekke ve Medine’deki hacılara su, fakirlere yardım ve Kur’an okutulması için kurduğu vakıf
Madde ayrıca borçluların borçlarını ödediğini, yoksullara yardım ettiğini ve hizmetindeki kızları evlendirdiğini belirtir.
“Kadınlar Saltanatı” Tartışması ve Değerlendirme
XVII. yüzyılda vâlide sultanların yönetimdeki etkisi, Osmanlı tarih yazımında sık tartışılan bir konudur. Bu dönem için kullanılan “kadınlar saltanatı” ifadesi, Ahmed Refik’in aynı adlı eserinin başlığında da geçer. MEB ders notları vâlide sultanların etkisini iç isyanların siyasi nedenleri arasında sayar. Bu etkinin arka planında ekber ve erşed usulüyle tahta tecrübesiz ya da çocuk yaşta şehzadelerin çıkması vardır. Dönemin genel çerçevesi için Duraklama Dönemi ve Duraklama Dönemi isyanları sayfalarımıza bakabilirsiniz.
TDV maddesi dengeli bir değerlendirme yapar: kaynakların Kösem Sultan’ı birçok olayın sorumlusu olarak gösterdiğini belirtir, ancak saltanatın en zor yıllarını atlatmasında ve hanedanın devamında onun da payı olduğunu vurgular. Üç padişah döneminde devlet işlerinde söz sahibi olan Kösem Sultan, bu yönüyle XVII. yüzyıl Osmanlı sarayını anlamak için kilit bir isimdir.
Kısa Kronoloji
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1589 (tahmini) | Doğumu |
| 1609-1610 | Saraya girişi (en geç) |
| 1612 | Murad’ın doğumu |
| 1615 | İbrahim’in doğumu |
| 1617 | I. Ahmed’in ölümü, I. Mustafa’nın tahta çıkışı |
| 1623 | IV. Murad’ın tahta çıkışı, Kösem’in vâlide sultan olması |
| 1631-1632 | Yönetimin fiilen IV. Murad’a geçmesi |
| 1640 | Üsküdar Çinili Cami Külliyesi’nin tamamlanması |
| 8 Ağustos 1648 | IV. Mehmed’in tahta çıkışı |
| 2-3 Eylül 1651 | Harem’de öldürülmesi |
Sıkça Sorulan Sorular
Kösem Sultan kimdir?
I. Ahmed’in hasekisi, IV. Murad ve Sultan İbrahim’in annesi, IV. Mehmed’in büyükannesidir. Asıl adı kaynaklarda Mahpeyker olarak geçer. Üç padişah döneminde devlet işlerinde söz sahibi oldu.
Kösem Sultan hangi padişahların annesidir?
IV. Murad ve Sultan İbrahim’in annesidir. Şehzade Kasım da onun oğludur. IV. Mehmed ise torunudur.
Kösem Sultan nasıl öldü?
Torunu IV. Mehmed döneminde gelini Turhan Sultan ile nüfuz mücadelesine girdi. TDV’ye göre 2-3 Eylül 1651 gecesi Turhan Sultan’ın emriyle harekete geçen saray ağaları tarafından Harem’de öldürüldü.
Kösem Sultan’ın mezarı nerede?
Sultan Ahmed Camii hazîresinde, eşi I. Ahmed’in yanında defnedildi.
Kösem Sultan’ın yaptırdığı eserler nelerdir?
Üsküdar’daki Çinili Cami Külliyesi, İstanbul’daki Büyük Vâlide Hanı, Anadolukavağı Mescidi, çeşitli çeşmeler ve Mekke-Medine için kurduğu vakıf başlıca eserleridir.
Görsel: Kösem Sultan’ı tasvir eden minyatür (Wikimedia Commons, kamu malı). Kaynak: MEB Tarih 11 ders kitabı (ekber ve erşed; IV. Murad), MEB Tarih 10 ders notları (IV. Murat Dönemi; IV. Mehmet Dönemi; iç isyanların nedenleri); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kösem Sultan” maddesi (Müctebâ İlgürel).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
