Kısaca: Milletler Cemiyeti, I. Dünya Savaşı’ndan sonra ABD Başkanı Wilson’un önerisiyle dünya barışını korumak amacıyla 10 Ocak 1920‘de Cenevre’de kuruldu. Kısa sürede büyük devletlerin çıkarlarını savunan bir örgüte dönüştü. Lozan’dan kalan sorunlarını barışçı yolla büyük ölçüde çözen Türkiye, Yunanistan ve İspanya’nın önerisiyle Cemiyete davet edildi ve 18 Temmuz 1932‘de üye oldu. Türkiye, Cemiyetin aksaklıklarını bilmesine rağmen dünya barışına verdiği önemi göstermek için daveti kabul etti.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Kuruluş | 10 Ocak 1920, Cenevre (Paris Barış Konferansı kararı) |
| Öncü | ABD Başkanı Wilson (ABD üye olmadı) |
| Amaç | Dünya barışını korumak, anlaşmazlıkları barışçı yolla çözmek |
| Türkiye’nin üyeliği | 18 Temmuz 1932; Yunanistan ve İspanya’nın önerisiyle davet |
| Türkiye ile ilgili kararlar | Musul (1925, Brüksel hattı), Hatay (1937, bağımsız Hatay anayasası) |
| Sonu | II. Dünya Savaşı’nı önleyemedi; 1946’da dağıtıldı, yerini Birleşmiş Milletler aldı |
📌 SINAV NOTU: Türkiye Cemiyete başvurarak değil, davet edilerek girdi; daveti Yunanistan ve İspanya önerdi. Bu durum Türkiye’nin barışçı dış politikasının ve Lozan sonrası saygınlığının göstergesi olarak sorulur. Cemiyetin Türkiye aleyhine verdiği karar Musul, Türkiye’nin lehine sonuçlanan süreç Hatay‘dır.
Milletler Cemiyetinin Kuruluşu
ABD Başkanı Wilson’un I. Dünya Savaşı’ndan sonra dünya barışını sağlamak ve korumak amacıyla ortaya koyduğu ilkeler doğrultusunda Milletler Cemiyetinin kurulması kararı Paris Barış Konferansı’nda alındı. Cemiyet 10 Ocak 1920‘de İsviçre’nin Cenevre şehrinde kuruldu. Öneriyi getiren ABD ise kendi senatosunun onay vermemesi yüzünden Cemiyete üye olmadı.
Milletler Cemiyeti Neden Başarısız Oldu?
- Cemiyet kısa sürede kuruluş amacından uzaklaştı ve büyük devletlerin çıkarlarını savunan bir örgüt hâline geldi.
- Sömürgeci büyük devletler, kendi egemenliklerindeki halkların isteklerini dikkate almadı; Cemiyetin ilkelerinin sömürgelerinde uygulanmasına razı olmadı.
- ABD üye olmadı; Almanya, Japonya ve İtalya 1930’larda Cemiyetten ayrıldı.
- Kararlarını uygulatacak askerî gücü yoktu; Japonya’nın Mançurya’yı, İtalya’nın Habeşistan’ı işgalini önleyemedi.
- II. Dünya Savaşı’nı engelleyemedi; 1946’da dağıtılarak yerini Birleşmiş Milletlere bıraktı.
Türkiye’nin Milletler Cemiyetine Girişi (1932)
Türkiye 1930’lu yıllara gelindiğinde Lozan’dan kalan sorunları barışçı yollarla büyük ölçüde çözmüş ve komşularıyla iyi ilişkiler kurmuştu. Bu gelişmeler üzerine Yunanistan ve İspanya’nın önerisiyle Milletler Cemiyeti Türkiye’yi üyeliğe davet etti. Cemiyetin işleyişindeki aksaklıklar bilinmesine rağmen Türkiye, dünya barışının korunması için beslediği iyi niyetin göstergesi olarak daveti kabul etti ve 18 Temmuz 1932‘de üye oldu. Türkiye’yi Cemiyette Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras temsil etti.
Milletler Cemiyeti ve Türkiye: Musul ve Hatay
- Musul: Lozan’da çözülemeyen Musul Sorunu Cemiyete taşındı; Cemiyet 1925’te Musul’un Irak’a bırakılması yönünde karar verdi. Türkiye 1926 Ankara Antlaşması ile bu sonucu kabul etmek zorunda kaldı. Ayrıntı: Musul Sorunu.
- Hatay: Türkiye’nin başvurusu üzerine Cemiyet bir komisyon kurdu; komisyon Hatay halkının çoğunluğunun Türk olduğunu belirtti ve 29 Mayıs 1937’de bağımsız Hatay Devleti için anayasa hazırlandı. Ayrıntı: Hatay’ın Anavatana Katılması.
- Montrö: Türkiye, Boğazlar rejiminin değiştirilmesini de Cemiyet üyelerine başvurarak barışçı yolla istedi: Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936).
Sıkça Sorulan Sorular
Milletler Cemiyeti ne zaman kuruldu?
10 Ocak 1920’de İsviçre’nin Cenevre şehrinde kuruldu.
Milletler Cemiyetinin kurulmasını kim önerdi?
ABD Başkanı Wilson önerdi; ancak ABD Cemiyete üye olmadı.
Türkiye Milletler Cemiyetine ne zaman üye oldu?
18 Temmuz 1932’de, Yunanistan ve İspanya’nın önerisiyle yapılan davet üzerine üye oldu.
Milletler Cemiyeti neden başarısız oldu?
Büyük devletlerin çıkarlarına hizmet etti, yaptırım gücü yoktu, ABD üye olmadı ve saldırgan devletlerin işgallerini önleyemedi; II. Dünya Savaşı’nı engelleyemedi.
Milletler Cemiyeti Musul hakkında ne karar verdi?
1925’te Musul’un Irak’a bırakılması yönünde karar verdi; Türkiye 1926 Ankara Antlaşması ile kabul etti.
Milletler Cemiyetinin yerini hangi örgüt aldı?
1946’da dağıtılan Milletler Cemiyetinin yerini Birleşmiş Milletler aldı.
Kaynak: MEB, T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 12 ders kitabı, 4. ünite: 4.2.5 Türkiye’nin Milletler Cemiyetine Girişi (1932). Görsel: Tevfik Rüştü Aras, 1925, Agence Meurisse (Wikimedia Commons, kamu malı).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
){kind=link}