Kısaca: Montrö Boğazlar Sözleşmesi, 20 Temmuz 1936‘da İsviçre’nin Montrö (Montreux) şehrinde imzalandı. Lozan‘da Boğazların iki yakası askerden arındırılmış ve uluslararası bir komisyona bırakılmıştı. Yaklaşan savaş tehlikesi üzerine Türkiye’nin barışçı başvurusuyla toplanan konferansta Boğazlar Komisyonu kaldırıldı, Boğazların savunması Türkiye’ye bırakıldı; ticaret gemilerine geçiş serbestliği, savaş gemilerine sınırlamalar getirildi. Türkiye Boğazlarda tam egemenlik kazandı.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| İmza | 20 Temmuz 1936, Montrö (İsviçre) |
| Lozan’daki durum | Boğazların iki yakası silahsız; Türkiye başkanlığında uluslararası komisyon |
| Türkiye’nin yöntemi | Milletler Cemiyeti üyelerine başvurarak barışçı yolla değişiklik istemi |
| Destekleyen | İngiltere (SSCB bazı maddelere itiraz etti) |
| İmzalamak istemeyenler | İtalya ve Japonya |
| Sonuç | Boğazlar Komisyonu kaldırıldı, savunma ve denetim Türkiye’ye geçti |
📌 SINAV NOTU: Montrö, Lozan’da eksik kalan egemenlik hakkının barışçı yoldan tamamlanmasıdır. Sorularda en çok sorulan madde: Boğazlar Komisyonunun kaldırılması ve savunmanın Türkiye’ye bırakılması. Sözleşme bugün de yürürlüktedir.
Lozan’da Boğazlar
24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Barış Antlaşması’na göre Boğazların her iki yakası askerden arındırılmış, Boğazlar Türkiye’nin başkanlığında uluslararası bir komisyonun yönetimine bırakılmıştı. Bu düzenleme Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki egemenliğini sınırlıyordu.
Montrö Sözleşmesinin Nedenleri
- Savaş tehlikesi: Almanya ve İtalya’daki totaliter yönetimlerin saldırgan politikaları sonucunda yeni bir savaş çıkarsa komisyon üyesi devletler birbirleriyle savaşabilir, Boğazların savunması tehlikeye girebilirdi.
- Silahlanma yarışı ve antlaşmalara uyulmaması: 1930’ların başında hızlı bir silahlanma başladı; Almanya askerden arındırılmış Ren bölgesine asker gönderdi, İtalya Habeşistan’ı, Japonya Mançurya’yı işgal etti.
- Milletler Cemiyetinin yetersizliği: Dünya barışını korumakla yükümlü Cemiyet bu gelişmeler karşısında etkisiz kaldı.
- Egemenlik hakkı: Türkiye, kendi topraklarındaki en kritik su yolunun güvenliğini başkalarına bırakmak istemiyordu.
Konferans ve İmza
Yeni bir dünya savaşının yaklaştığını gören Atatürk, Milletler Cemiyetine başvurarak Boğazların statüsünün barışçı yolla gözden geçirilmesini istedi. Türkiye’nin çağrısıyla İsviçre’nin Montrö şehrinde bir konferans toplandı. İngiltere Türkiye’nin tezlerini desteklerken Sovyet Rusya bazı konularda karşı çıktı; İtalya ve Japonya sözleşmeyi imzalamak istemedi. Bu itirazlara rağmen 20 Temmuz 1936‘da Montrö Boğazlar Sözleşmesi imzalandı.
Montrö Boğazlar Sözleşmesinin Maddeleri
- Boğazlar Komisyonu kaldırıldı; yetkileri Türkiye’ye geçti.
- Boğazların savunması Türkiye’ye bırakıldı; Türkiye Boğazlar bölgesine asker yerleştirebilecekti.
- Yabancı ticaret gemilerinin barış zamanında Boğazlardan geçişi serbest bırakıldı.
- Savaş gemilerinin geçişine tonaj, sayı ve süre bakımından sınırlamalar getirildi; Karadeniz’e kıyısı olmayan devletlerin savaş gemilerinin Karadeniz’de kalma süresi sınırlandı.
- Türkiye’nin savaşta olması ya da savaş tehdidi altında bulunması durumunda savaş gemilerinin geçişi Türkiye’nin kararına bırakıldı.
Sonuçları ve Önemi
- Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki egemenliğini sınırlayan hükümler kaldırıldı; Türkiye Boğazlarda tam egemenlik hakkı kazandı.
- Lozan’da eksik kalan bir konu, savaşa başvurmadan ve antlaşmalara saygı gösterilerek barışçı yolla çözüldü; Türkiye’nin uluslararası saygınlığı arttı.
- Türkiye’nin Doğu Akdeniz ve Karadeniz’deki stratejik önemi arttı.
- Sözleşme, II. Dünya Savaşı’nda Türkiye’nin tarafsızlığını korumasında önemli rol oynadı ve bugün de yürürlüktedir.
Diğer dış politika gelişmeleri için Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası, Balkan Antantı ve Hatay’ın Anavatana Katılması sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Montrö Boğazlar Sözleşmesi ne zaman imzalandı?
20 Temmuz 1936’da İsviçre’nin Montrö şehrinde imzalandı.
Montrö ile ne değişti?
Boğazlar Komisyonu kaldırıldı, Boğazların savunması ve denetimi Türkiye’ye bırakıldı; ticaret gemilerine geçiş serbestliği, savaş gemilerine sınırlamalar getirildi.
Montrö Sözleşmesi neden imzalandı?
Almanya ve İtalya’nın saldırgan politikaları ve yaklaşan savaş tehlikesi karşısında Boğazların güvenliği tehlikeye girdiği için Türkiye barışçı yolla değişiklik istedi.
Lozan ile Montrö arasındaki fark nedir?
Lozan’da Boğazlar silahsızlandırılmış ve uluslararası komisyona bırakılmıştı; Montrö ile komisyon kaldırıldı ve Boğazların savunması Türkiye’ye geçti.
Montrö Sözleşmesini hangi ülkeler imzalamak istemedi?
İtalya ve Japonya imzalamak istemedi; Sovyet Rusya bazı maddelere itiraz etti, İngiltere ise Türkiye’yi destekledi.
Montrö Sözleşmesi hâlâ geçerli mi?
Evet, Montrö Boğazlar Sözleşmesi bugün de yürürlüktedir.
Kaynak: MEB, T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 12 ders kitabı, 4. ünite: Montreux (Montrö) Boğazlar Sözleşmesi (1936). Görseller: Akşam gazetesi, 21 Temmuz 1936 ve Marmara haritası (Wikimedia Commons, kamu malı).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
: Maddeleri ve Önemi){kind=link}