10. Sınıf Tarih Ders Kitabı Sayfa 248-256 Cevapları

Örnek cevap: Önemli bir değişim, şehzadelerin sancağa gönderilmesinin kaldırılmasıdır. Bunun nedeni, sancaklarda güçlenen şehzadeler arasında çıkan açık taht kavgalarını önlemek ve kardeş katlini azaltmaktı. Bu değişim, en yaşlı hanedan üyesinin tahta geçtiği ekber ve erşed sistemine geçişi getirdi. Ancak şehzadeler sarayda dış dünyadan kopuk yetiştiği için valide sultanların, saray ağalarının ve hiziplerin yönetimdeki etkisi arttı.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Ekber ve Erşed Nedir? Osmanlı’da Veraset Usulü

Örnek cevap: Güçlü yönü, tahta geçişi belli bir kurala bağlayarak taht kavgalarını ve kardeş katlini büyük ölçüde sona erdirmesidir. Bu sayede geçiş dönemleri daha istikrarlı oldu ve devlete bağlılık korunabildi. Zayıf yönü ise şehzadelerin sancak tecrübesi olmadan, kafes denilen kapalı bir saray hayatında yetişmesidir. Tecrübesiz padişahlar döneminde saray çevresi ve askerî ocaklar yönetime fazla karıştı, liyakat ilkesi zayıfladı.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Ekber ve Erşed Nedir? Osmanlı’da Veraset Usulü

Örnek cevap: Hayır, bu dönüşüm yalnızca Osmanlı’ya özgü değildir. Aynı dönemde Avrupa’da da devletler büyüdükçe hükümdarlar ordunun başında savaşmak yerine sarayda kalarak bürokrasi aracılığıyla yönetmeye başladı. Örneğin İspanya Kralı II. Felipe geniş imparatorluğunu sarayından yazışmalarla yönetmiştir. Sınırların uzaması, savaşların yıllarca sürmesi ve yönetim işlerinin karmaşıklaşması bu değişimi birçok devlet için zorunlu kıldı.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Osmanlı Devlet Yönetimi

Haritanın merkezine Sultan ve Dîvân-ı Hümâyun yazılabilir. Bir koldan taşra teşkilatı gösterilir: eyalet (beylerbeyi), sancak (sancak beyi) ve kaza (kadı). Bir başka kol dirlik dağıtımını anlatır: merkez tahrir yapıp has, zeamet ve tımarları dağıtır; tımarlı sipahiler gelirleri karşılığında cebelü yetiştirerek eyalet askerlerini oluşturur. Son kolda devşirme ve Enderun’dan yetişen, ulufe alan kapıkulu askerleri yer alır; bu iki kol birleşerek Osmanlı ordusunu meydana getirir.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Osmanlı Taşra Teşkilatı | Eyaletler

Örnek cevap: Askerî inkılapla birlikte ateşli silahlar savaşın belirleyici unsuru oldu ve tüfek kullanabilen eğitimli piyadeye ihtiyaç arttı. Habsburglar güçlü kaleler kurup meydan savaşından kaçındığı için uzun kuşatma savaşları başladı; bu savaşlarda süvariden çok piyade gerekiyordu. Tımarlı sipahiler ateşli silahlara ve uzun seferlere uyum sağlamakta zorlandı. Ayrıca sürekli ve maaşlı bir orduya sahip olmak, padişahın gücünü de artırıyordu.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Osmanlı Devleti Ordu Teşkilatı

Örnek cevap: Birinci çıkarım: Osmanlı, dönemin silah teknolojisini yakından izlemiş ve bu alanda Avrupa ile denk düzeydedir. İkinci çıkarım: Osmanlı, Avrupa’dan çok önce büyük ve daimî bir ordu kurmayı başarmıştır. Üçüncü çıkarım: Ordu zamanla süvari ağırlıklı yapıdan piyade ağırlıklı yapıya geçmiş, lojistik ve silah üretiminde kendi kendine yetebilmiştir.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Osmanlı Devleti Ordu Teşkilatı

Örnek cevap: Kaynak H, Osmanlı top ve tüfeklerinin İspanyol, Venedik ve Avusturya silahlarına benzer, hatta tunçtan döküldüğü için daha hafif ve emniyetli olduğunu söyler. Kaynak I, Habsburgların benzer bir daimî orduyu ancak 1600’lerin ortasında kurabildiğini belirtir. Aynı kaynakta süvarinin piyadeye oranının 1500’lerde üçe bir iken 1690’da bire bire indiği, dökümhane ve tersaneler sayesinde silah ve gemide kendine yetildiği anlatılır. Kaynak Ğ de piyadenin önemi artsa da hızlı süvari birliklerinin uzun süre başarının anahtarı olduğunu gösterir.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Osmanlı Devleti Ordu Teşkilatı

Örnek cevap: Değişim: Ulufeli askerlerin, özellikle yeniçerilerin sayısı çok arttı; 1484’te yaklaşık 7.800 olan yeniçeri sayısı 1669-1670’te 53 bini geçti. Ulufeli asker toplamı da 12 binden 75 binin üzerine çıktı. Buna karşılık tımar sistemine bağlı cebelü sayısı azaldı ve ordunun ağırlığı piyadeye kaydı. Süreklilik: Kapıkulu ve eyalet askerlerinden oluşan iki parçalı ordu yapısı ile tımarlı sipahilerin varlığı bu dönemde de devam etti.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Tımar Sistemi: Nedir, Nasıl İşlerdi, Neden Bozuldu?

Benzer yönler: Her iki dönemde de yönetim padişah ve hanedan merkezliydi; divan, kul sistemi, tımar düzeni ile kapıkulu ve eyalet askerlerinden oluşan ordu yapısı sürdü. Farklı yönler: İlk dönemde kardeşler yönetimde söz sahibiyken ikinci dönemde kanunnamelerle tek elde toplanan bir iktidar kuruldu. Merkez Bursa ve Edirne’den İstanbul’daki Topkapı Sarayı’na taşındı, divan başkanlığı padişahtan veziriazama geçti. Orduda akıncı ve süvari ağırlığı yerini tüfekli yeniçeri ağırlığına bıraktı, donanma güçlendi; XVII. yüzyılda ekber ve erşed ile iltizam sistemi ortaya çıktı.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Osmanlı Devlet Yönetimi

Venn şemasının sol dairesine 1299-1453 dönemine özgü özellikler yazılabilir: kardeşlerin yönetime ortaklığı, Bursa ve Edirne merkezli yönetim, padişahın divana başkanlık etmesi, akıncı ve süvari ağırlıklı ordu. Sağ daireye 1453-1683’e özgü olanlar yazılır: kanunnameler, Topkapı merkezli yönetim, veziriazamın divana başkanlığı, yeniçeri sayısındaki artış, ekber ve erşed, iltizam. Ortadaki kesişim alanına ise iki dönemde ortak olan hanedan merkezli yönetim, divan teşkilatı, devşirme ve tımar sistemi yazılır.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Osmanlı Devlet Yönetimi

Örnek plan: Girişte Osmanlı devlet teşkilatının tek seferde değil, ihtiyaçlara göre zamanla şekillendiğini belirtin. Gelişme bölümünde Fatih’in kanunnameleri, Topkapı Sarayı’nın yönetim merkezi olması, kul sisteminin güçlenmesi ve divanın veziriazama devredilmesini kanıtlarıyla anlatın. Ardından XVI. yüzyıl sonundaki sancağa çıkmanın kaldırılması, ekber ve erşed, yeniçeri sayısındaki artış ve tımardan iltizama geçişi örnekleyin. Sonuçta bu değişimlerin hem dönemin şartlarına uyum sağlama çabası hem de yeni sorunların kaynağı olduğunu vurgulayın.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Osmanlı Devlet Yönetimi