10. Sınıf Tarih Ders Kitabı Sayfa 276-283 Cevapları

Nedenleri: Yeniçeri sayısının artmasıyla oluşan maaş yükü, ulufelerin geç ya da düşük ayarlı akçeyle ödenmesi (tağşiş), cülus bahşişleri, Yeniçeri Ocağına kanun dışı asker alınması ve disiplinin bozulması, padişahların genç ve tecrübesiz olması, saray hizipleri ve devlet adamlarının askerleri kışkırtması. Sonuçları: Beylerbeyi Vakası ve Çınar Vakası gibi olaylarda devlet adamları idam edildi, Genç Osman tahttan indirilip öldürüldü. İstanbul’da asayiş bozuldu, kapıkulu askerleri devlet yönetiminde söz sahibi oldu ve merkezî otorite zayıfladı.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Vaka-i Vakvakiye Nedir? Çınar Vakası ve Sonuçları

Örnek cevap: Enflasyon karşısında sabit kalan tımar gelirleri, sipahilerin sefere hazırlanacak parayı bulmasını zorlaştırdı. Sefere katılamayan ya da Haçova’da olduğu gibi savaştan kaçan sipahilerin tımarları geri alındı. Boşalan tımarlar saray çevresine, yeniçerilere ve rüşvetle askerî olmayan kişilere geçti. Ateşli silahların önem kazanması süvarinin değerini azalttı ve devlet tımar topraklarını iltizama vermeye başladı.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Tımar Sistemi: Nedir, Nasıl İşlerdi, Neden Bozuldu?

Örnek cevap: Avantajları: Devlet, nakde en çok ihtiyaç duyduğu dönemde vergileri peşin ve hızlı biçimde topladı; vergi toplama masrafı da azaldı. Dezavantajları: Mültezimler kısa sürede en çok kazancı elde etmek için köylüyü ezdi, bu da köylünün toprağını terk etmesine yol açtı. Tımarlı sipahi azaldığı için ordu ve taşradaki güvenlik zayıfladı. Zamanla mukataalar aynı kişilerin elinde kaldı, merkez denetimi kaybetti ve yerel güç sahipleri ortaya çıktı.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: İltizam Sistemi Nedir? Mültezim, Malikane ve Esham

Nedenler: Ekonomik olarak uzun savaşların maliyeti, ağır vergiler, iltizam baskısı, enflasyon ve kıtlıklar; askerî olarak tımar sisteminin bozulması ve savaştan dönen paralı askerlerin (sekban, sarıca, levent) işsiz kalması; sosyal olarak nüfus artışı, toprak darlığı, yerel yöneticilerin zulmü ve Safevi propagandası. Sonuçlar: Anadolu’da güvenlik ortadan kalktı, Büyük Kaçgun adıyla köylüler köylerini terk etti ve tarımsal üretim düştü. Vergi gelirleri azaldı, şehirlerde nüfus ve pahalılık arttı. İsyanlar ancak Kuyucu Murad Paşa’nın sert önlemleriyle bastırılabildi.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Celali İsyanları: Nedenleri, Önemli İsyanlar ve Sonuçları

Örnek cevap: Nüfus artışı ve ekonomik sıkıntılar nedeniyle köylü gençler geleceklerini güvenceye almak için medreselere akın etti ve medreseler kapasitesinin çok üstünde doldu. Beşik ulemalığı ile ilmiye sınıfının çocukları kadılık ve müderrislik gibi görevlere doğrudan atanınca diğer öğrencilerin iş bulma şansı azaldı. Medrese eğitiminin değer kaybetmesi öfkeyi artırdı. Bunun sonucunda bazı suhteler gruplar hâlinde köylerde soygun ve eşkıyalık yapmaya başladı, zamanla Celâlilere katıldı.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: XVII. Yüzyıl İsyanları

Örnek cevap: Islahatlar daha çok askerî ve mali sorunlara yönelikti. Amaç yeni bir düzen kurmak değil, Kanuni Dönemi’ndeki kurumları eski hâline döndürmekti. Çoğu ıslahat padişah ya da sadrazamın kişisel gücüne bağlıydı ve onlar görevden ayrılınca etkisini yitirdi. Uygulamada sert önlemlere ve güç kullanmaya başvuruldu; layihalar yol gösterdi ancak isyanların kökü analiz edilmediği için kalıcı sonuç alınamadı.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: XVII. Yüzyıl Islahatları

Örnek öneriler: Kapıkulu asker sayısını savaş ihtiyacına göre sınırlar, maaşları düzenli ve sağlam akçeyle öderdim. Tağşişten vazgeçip gelir-gider dengesini gösteren bir bütçe hazırlatırdım. Rüşvet ve iltimasla yapılan atamaları kaldırıp görevleri liyakate göre verirdim. Köylüyü koruyan fermanların uygulanmasını kadılar aracılığıyla denetler, iltizamda vergi sınırları koyar ve terk edilen köylere dönüşü teşvik ederdim.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: XVII. Yüzyıl Islahatları

Baba Zünnun İsyanı: Kanuni Sultan Süleyman dönemi, Celâli isyanı. Buçuktepe Vakası: II. Mehmed’in (Fatih) ilk saltanat dönemi (1446), yeniçeri isyanı. Bozoklu Şeyh Celal İsyanı: Yavuz Sultan Selim dönemi (1519), Celâli isyanı. Çınar Vakası: IV. Mehmed dönemi, yeniçeri isyanı. Şahkulu İsyanı: II. Bayezid dönemi (1511), Celâli isyanı.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Celali İsyanları: Nedenleri, Önemli İsyanlar ve Sonuçları