20 Eylül 1928, Kayseri. Kalabalığın önüne ayaklı bir kara tahta kurulmuş. Tahtanın başında, elinde tebeşirle Gazi Mustafa Kemal duruyor. Harfleri tek tek yazıyor, sesleri gösteriyor, karşısındaki insanlara okutuyor. Cumhurbaşkanı o gün bir öğretmendi. Birkaç hafta sonra bu tablo resmî bir unvana dönüşecekti: Millet Mektepleri Başöğretmeni.
Her yıl 24 Kasım’da öğretmenlerimizi andığımız günün kökü, işte bu okuma yazma seferberliğine dayanır. Bu yazıda Öğretmenler Günü’nün neden 24 Kasım’da kutlandığını, Atatürk’ün Başöğretmen unvanını nasıl aldığını, Millet Mekteplerinde neler yaşandığını ve bugün bu günün ne anlama geldiğini anlatıyoruz.
| Kısaca | |
|---|---|
| Tarih | Her yıl 24 Kasım (2026’da Salı) |
| Neden 24 Kasım? | Atatürk, 24 Kasım 1928’de Millet Mektepleri Başöğretmenliğini kabul etti |
| Unvanı veren | Bakanlar Kurulu, 11 Kasım 1928 toplantısı |
| İlk kutlama | 1981, Atatürk’ün doğumunun 100. yılı |
| Resmî tatil mi? | Hayır; okullarda tören ve etkinlik yapılır |
| Dünya Öğretmenler Günü | 5 Ekim (UNESCO) |
Okuyamayan Bir Ülke
Cumhuriyet ilan edildiğinde Türkiye’nin en büyük sorunlarından biri cehaletti. 1927’de yapılan ilk nüfus sayımında okuma yazma bilenlerin oranı yüzde 10 civarındaydı. Yani her on kişiden dokuzu bir gazeteyi, bir dilekçeyi, bir mektubu okuyamıyordu. Kullanılan Arap harfleri Türkçenin seslerini tam karşılamıyor, öğrenilmesi yıllar sürüyordu.
Okullar birleştirilmiş (Tevhid-i Tedrisat Kanunu, 1924), eğitim devletin elinde toplanmıştı. Ama okul çağını geçmiş milyonlarca yetişkine ulaşmanın yolu başkaydı. Önce harfleri değiştirmek, sonra bütün milleti okula çağırmak gerekiyordu.
Kara Tahtalı Yurt Gezileri
Dil Encümeni’nin çalışmaları tamamlanınca Mustafa Kemal, Ağustos 1928’de İstanbul’da Gülhane Parkı’nda halka seslendi ve yeni Türk harflerini duyurdu. Ardından işe kendisi koyuldu. Dolmabahçe Sarayı’nda başlayan dersler kısa sürede bütün ülkeye yayıldı. Kayseri’de, Sivas’ta ve daha birçok şehirde kara tahtanın başına geçip halka harfleri bizzat öğretti.
Arkadaşlar, güzel dilimizi ifade etmek için yeni Türk harflerini kabul ediyoruz.
Mustafa Kemal, Ağustos 1928
Seferberlik halk arasında benimsenince 1 Kasım 1928‘de çıkarılan kanunla yeni harfler resmen kabul edildi; 3 Kasım’da yürürlüğe giren kanunla bütün resmî yazışmalar yeni harflerle yapılmaya başlandı. Artık sıra, bu harfleri herkese öğretmeye gelmişti. Ayrıntılar: Eğitim ve Kültür Alanında Yapılan İnkılaplar.
Millet Mektepleri ve Başöğretmen Unvanı
Yeni harfleri halkın işini gücünü aksatmadan öğretmek için Millet Mektepleri kuruldu. Bakanlar Kurulu, Ankara’da 11 Kasım 1928‘de yaptığı toplantıda Gazi Mustafa Kemal’e Millet Mektepleri Başöğretmenliği unvanını layık gördü. Gazi Mustafa Kemal bu unvanı 24 Kasım 1928‘de kabul etti. Bugün kutladığımız Öğretmenler Günü’nün tarihi bu kabulden gelir.
Millet Mektepleri 1 Ocak 1929’da derslere başladı. Okula hiç gitmemiş ya da yalnızca eski harfleri bilen 16-45 yaş arasındaki bütün yurttaşlar bu derslere çağrıldı. Dersler iki basamaktı:
- A dershaneleri: Hiç okuma yazma bilmeyenlere ya da eski harfleri bilenlere yeni harflerle okuma yazma öğretildi. Süre dört aydı.
- B dershaneleri: A’yı bitirenlere okuma ve yazmayı geliştirme, hesap ve ölçüler, sağlık bilgisi ve yurt bilgisi dersleri verildi.
- Sabit ve gezici mektepler: Şehirde, kasabada ve okulu olan köyde sabit dershaneler açıldı. Okulu olmayan köylere bir dönemliğine öğretmen gönderildi; bunlara seyyar (gezici) mektep denildi.
Dersler, tarla işinin azaldığı kış aylarına göre planlandı: A dershaneleri 1 Kasım’dan Şubat sonuna kadar sürüyordu. Esnaf, çiftçi, ev hanımı sıraya oturdu; sınıflar kadın ve erkek için ayrı ya da karma açılabiliyordu. Okula ulaşamayan köylüye ise öğretmen ayağına gitti.
Sonuç büyüktü. 1928-1935 arasında Millet Mekteplerinin A dershanelerinden 1.086.159, B dershanelerinden 268.096 kişi belge aldı. 1927’de yüzde 10,5 olan okuryazar oranı 1935’te yüzde 20,4‘e çıktı; yedi yılda neredeyse iki katına yükseldi.
1981: 24 Kasım Öğretmenler Günü Oluyor
Başöğretmenlik unvanının kabul edildiği gün, yarım yüzyıl sonra bütün öğretmenlere armağan edildi. Atatürk’ün doğumunun 100. yılı olarak kutlanan 1981‘de 24 Kasım Öğretmenler Günü olarak belirlendi ve o yıldan beri her yıl kutlanıyor.
Böylece 24 Kasım hem Atatürk’ün Başöğretmenliğini hem de onun başlattığı eğitim seferberliğini bugün sürdüren öğretmenleri bir arada anan bir gün oldu.
Atatürk ve Öğretmenler
Atatürk için öğretmen, Cumhuriyetin geleceğini kuran kişiydi. Ağustos 1924’te Ankara’da toplanan Muallimler Birliği Kongresi’nde öğretmenlere şöyle seslendi:
Öğretmenler! Yeni nesil sizin eseriniz olacaktır.
Mustafa Kemal, Ağustos 1924
Cumhuriyet sizden fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür nesiller ister.
Mustafa Kemal, Ağustos 1924
Öğretmen yetiştirme geleneğimiz Cumhuriyetten de eskidir. Osmanlı Devleti’nde ilk öğretmen okulu Darülmuallimin 1848’de, kız öğretmen okulu Darülmuallimat 1870’te İstanbul’da açılmıştı (Osmanlı Devleti eğitim sistemi). Cumhuriyet bu birikimi alıp bütün millete yaydı.
Bugün 24 Kasım
24 Kasım resmî tatil değildir. Okullarda tören yapılır, öğrenciler öğretmenlerine teşekkür eder, mesleğinde yıllarını dolduran öğretmenler anılır. Dünyada ise UNESCO’nun belirlediği 5 Ekim Dünya Öğretmenler Günü olarak kutlanır; Türkiye kendi gününü Başöğretmenin hatırasıyla 24 Kasım’da yaşar.
Hepimizin hayatında adını hiç unutmadığımız bir öğretmen vardır: Bize ilk harfi gösteren, bir kitabı sevdiren, zor bir günde omzumuza dokunan. 1928’de Kayseri’deki o kara tahtanın önünde başlayan yol bugün her sınıfta sürüyor. 24 Kasım, o yolu yürüyenlere teşekkür etme günüdür.
Kısa Kronoloji
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1848 | İlk öğretmen okulu Darülmuallimin açıldı |
| 1870 | Kız öğretmen okulu Darülmuallimat açıldı |
| 3 Mart 1924 | Tevhid-i Tedrisat Kanunu |
| Ağustos 1924 | Muallimler Birliği Kongresi: “Yeni nesil sizin eseriniz olacaktır” |
| 1927 | İlk nüfus sayımı; okuryazar oranı yaklaşık %10,5 |
| Ağustos 1928 | Gülhane Parkı’nda yeni harfler halka duyuruldu |
| 20 Eylül 1928 | Atatürk Kayseri’de halka yeni harfleri öğretti |
| 1 Kasım 1928 | Yeni Türk harfleri kanunla kabul edildi |
| 11 Kasım 1928 | Bakanlar Kurulu Başöğretmenlik unvanını layık gördü |
| 24 Kasım 1928 | Atatürk Millet Mektepleri Başöğretmenliğini kabul etti |
| 1 Ocak 1929 | Millet Mektepleri derslere başladı |
| 1935 | Okuryazar oranı %20,4 |
| 1981 | 24 Kasım Öğretmenler Günü olarak kutlanmaya başlandı |
- Millet Mektepleri, Harf İnkılabı‘nın (1 Kasım 1928) halka yayılması için açıldı; halkçılık ilkesiyle ilişkilendirilir ve örgün eğitim dışındaki yetişkinlere yönelik bir halk eğitimi kurumudur.
- Atatürk’e Başöğretmen unvanı Millet Mektepleri dolayısıyla verildi (11 Kasım 1928 karar, 24 Kasım 1928 kabul).
- Konunun tamamı: Eğitim ve Kültür Alanında Yapılan İnkılaplar · Atatürk İlkeleri · İnkılap Tarihi
Sıkça Sorulan Sorular
Öğretmenler Günü neden 24 Kasım’da kutlanır?
Mustafa Kemal Atatürk, 24 Kasım 1928’de Bakanlar Kurulunun kendisine verdiği Millet Mektepleri Başöğretmenliği unvanını kabul etti. Öğretmenler Günü bu tarihin yıl dönümünde kutlanır.
Öğretmenler Günü ilk kez ne zaman kutlandı?
Atatürk’ün doğumunun 100. yılı olan 1981’de. O yıldan beri her 24 Kasım’da kutlanıyor.
Atatürk’e Başöğretmen unvanını kim verdi?
Bakanlar Kurulu, 11 Kasım 1928’de Ankara’da yaptığı toplantıda Mustafa Kemal’e Millet Mektepleri Başöğretmenliği unvanını layık gördü. Atatürk unvanı 24 Kasım 1928’de kabul etti.
Millet Mektepleri ne zaman açıldı?
Millet Mektepleri 1 Ocak 1929’da derslere başladı. Amaç, yeni Türk harflerini okul dışındaki 16-45 yaş arası yurttaşlara öğretmekti.
Millet Mekteplerinde kaç kişi okuma yazma öğrendi?
1928-1935 arasında A dershanelerinden 1.086.159, B dershanelerinden 268.096 kişi belge aldı. Okuryazar oranı 1927’de yüzde 10,5 iken 1935’te yüzde 20,4’e çıktı.
24 Kasım resmî tatil mi?
Hayır. 24 Kasım Öğretmenler Günü resmî tatil değildir; okullarda tören ve etkinlikler yapılır.
Dünya Öğretmenler Günü ne zaman?
Dünya Öğretmenler Günü UNESCO tarafından 5 Ekim olarak belirlenmiştir. Türkiye ise Öğretmenler Günü’nü 24 Kasım’da kutlar.
2026’da Öğretmenler Günü hangi gün?
24 Kasım 2026 Salı gününe denk gelir.
Kaynaklar: MEB, T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 12 ders kitabı; Derya Çini Şimşek, “Latin Alfabesinin Kabulü Sonrası Diyarbakır’da Açılan Millet Mektepleri”, Atatürk Yolu Dergisi 68 (2021), s. 315-342 (Millet Mektepleri Faaliyeti İstatistiği verileri); Abdullah Kara, “Türkiye’de Alfabe Değişiminden Sonra Yeni Harflerin Yaygınlaştırılması ve Halk Eğitiminde Millet Mekteplerinin Rolü ve Önemi”, OTAD IV/1 (2020); Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri II (ATAM).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · 4 Kasım 2026
