Kısaca
Meşrutiyet, hükümdarın yetkilerinin bir anayasa ve halkın seçtiği bir meclisle sınırlandırıldığı yönetim biçimidir; bugünkü adıyla anayasal monarşidir. Kelime Arapça “şart” kökünden gelir ve “şartlı, kayıtlı yönetim” anlamı taşır. Osmanlı Devleti’nde meşrutiyet iki kez ilan edildi: I. Meşrutiyet 23 Aralık 1876’da Kanun-i Esasi ile başladı, 13 Şubat 1878’de meclisin tatil edilmesiyle fiilen sona erdi. II. Meşrutiyet 23 Temmuz 1908’de anayasanın yeniden yürürlüğe girmesiyle başladı.
| I. Meşrutiyet | II. Meşrutiyet | |
|---|---|---|
| Başlangıç | 23 Aralık 1876 | 23 Temmuz 1908 |
| Padişah | II. Abdülhamit | II. Abdülhamit, 1909’dan sonra V. Mehmet Reşat |
| Öncü güç | Genç (Yeni) Osmanlılar, Mithat Paşa | İttihat ve Terakki Cemiyeti |
| Anayasa | Kanun-i Esasi ilan edildi | Kanun-i Esasi yeniden yürürlüğe girdi, 1909’da değiştirildi |
| Meclis | Meclis-i Mebusan (seçimle) ve Meclis-i Ayan (padişah atar) | Aynı yapı; 1909’dan sonra hükümet meclise karşı sorumlu |
| Siyasi partiler | Yok | İttihat ve Terakki, Ahrar Fırkası, Hürriyet ve İtilaf |
| Sonu | 1878’de meclis tatil edildi, istibdat başladı | Meclis 1920’de İstanbul’da dağıtıldı |
Meşrutiyet Ne Demek?
Meşrutiyet, padişahın tek başına karar verdiği mutlakiyete karşı bir düzendir. Padişah tahtta kalır, ama yetkileri yazılı bir anayasayla belirlenir ve kanunlar halkın seçtiği temsilcilerin bulunduğu mecliste görüşülür. TDV İslâm Ansiklopedisi, Osmanlı’da kavramın mutlakiyet ve istibdat karşıtı bir anlam taşıdığını ve şeriata uygunluk şartıyla düşünüldüğünü belirtir. Osmanlı’da bu fikre giden yol Tanzimat Fermanı ile açıldı, Genç Osmanlılar’ın savunduğu “meşveret”, yani danışma fikriyle olgunlaştı.
📌 SINAV NOTU: Yönetim biçimlerinin sırası sık sorulur: Mutlakiyet → Meşrutiyet → Cumhuriyet. Meşrutiyette padişah vardır ama yetkisi sınırlıdır; cumhuriyette devletin başı seçilir. Halkın yönetime ilk kez seçimle katılması I. Meşrutiyet’tir.
I. Meşrutiyet (1876-1878)
- Hazırlık: 1860’larda Namık Kemal ve Ziya Paşa gibi aydınların oluşturduğu Genç Osmanlılar, anayasa ve meclis fikrini savundu.
- Taht değişiklikleri: Mithat Paşa ve arkadaşları 30 Mayıs 1876’da Abdülaziz’i tahttan indirdi. V. Murat kısa süre sonra tahttan indirilince, meşrutiyete geçileceği güvencesini veren II. Abdülhamit padişah oldu.
- Kanun-i Esasi: Başkanlığını Mithat Paşa’nın yaptığı 28 kişilik komisyon anayasayı hazırladı. 23 Aralık 1876’da ilan edildi.
- Tersane Konferansı: İlan, Avrupalı devletlerin Balkanlar için İstanbul’da toplandığı konferansın sürdüğü günlere denk getirildi. Amaç, “ıslahatı biz kendimiz yapıyoruz” diyerek dış müdahaleyi boşa çıkarmaktı.
- Meclis: Meclis-i Umumi iki kanattan oluştu: üyeleri seçimle gelen Meclis-i Mebusan ve üyelerini padişahın atadığı Meclis-i Ayan. İlk Osmanlı meclisi 19 Mart 1877’de açıldı.
- Padişahın yetkileri: Bakanları atama ve görevden alma, meclisi kapatma yetkisi padişahtaydı. 113. maddeye eklenen sürgün yetkisi de ona aitti; anayasayı hazırlayan Mithat Paşa bu yetkiyle sürgün edildi.
- Son: 93 Harbi sürerken meclis 13 Şubat 1878’de tatil edildi ve uzun süre toplanmadı. Böylece otuz yıl sürecek istibdat dönemi başladı.
II. Meşrutiyet (1908)
- İttihat ve Terakki: Meşrutiyeti yeniden getirmek için örgütlenen cemiyet, özellikle Makedonya’daki subaylar arasında güçlendi.
- Reval Görüşmesi: Haziran 1908’de İngiltere ve Rusya hükümdarlarının görüşmesi, Makedonya’nın elden çıkacağı korkusunu artırdı.
- Dağa çıkma: Temmuz 1908’de Resneli Niyazi ve Enver Bey gibi subaylar birlikleriyle dağa çıkarak meşrutiyetin ilanını istedi.
- İlan: II. Abdülhamit 23 Temmuz 1908’de Kanun-i Esasi’yi yeniden yürürlüğe koydu. Seçimlerin ardından meclis 17 Aralık 1908’de açıldı.
- 31 Mart Olayı: 13 Nisan 1909’da (Rumi takvimle 31 Mart) bazı askerî birlikler ve medrese öğrencileri ayaklandı. Selanik’ten gelen Hareket Ordusu isyanı 24 Nisan’da bastırdı; meclis 27 Nisan 1909’da II. Abdülhamit’i tahttan indirdi, yerine V. Mehmet Reşat geçti.
- 1909 değişiklikleri: Kanun-i Esasi değiştirildi; hükümet meclise karşı sorumlu oldu, padişahın meclisi kapatma yetkisi şarta bağlandı. Böylece Osmanlı’da parlamenter sisteme geçildi.
- Partiler: İttihat ve Terakki’nin karşısında Ahrar Fırkası ve daha sonra Hürriyet ve İtilaf Fırkası kuruldu. Türk tarihinde çok partili hayatın ilk denemesi bu dönemdir.
- Son: Son Osmanlı Meclis-i Mebusanı 1920’de Misak-ı Milli‘yi kabul etti; İstanbul’un işgalinden sonra 11 Nisan 1920’de dağıtıldı.
📌 SINAV NOTU: I. Meşrutiyet: ilk anayasa (Kanun-i Esasi) ve ilk meclis, halk yönetime ilk kez katıldı. II. Meşrutiyet: ilk siyasi partiler ve 1909 değişiklikleriyle parlamenter sistem. “Kanun-i Esasi yeniden yürürlüğe girdi” ifadesi II. Meşrutiyet’i, “ilan edildi” ifadesi I. Meşrutiyet’i anlatır. Dönemin düşünce akımları için Osmanlı fikir akımları sayfasına bakın.
Sıkça Sorulan Sorular
Meşrutiyet nedir?
Hükümdarın yetkilerinin anayasa ve seçilmiş bir meclisle sınırlandırıldığı yönetim biçimidir; anayasal monarşi de denir.
Meşrutiyet ne demek?
Arapça “şart” kökünden gelir; “şartlı, kayıtlı yönetim” anlamındadır.
I. Meşrutiyet ne zaman ilan edildi?
23 Aralık 1876’da Kanun-i Esasi’nin ilanıyla. Meclis 19 Mart 1877’de açıldı, 13 Şubat 1878’de tatil edildi.
II. Meşrutiyet ne zaman ilan edildi?
23 Temmuz 1908’de, Kanun-i Esasi’nin yeniden yürürlüğe konmasıyla.
I. ve II. Meşrutiyet arasındaki fark nedir?
I. Meşrutiyet’te ilk anayasa ve meclis kuruldu ama yetkinin çoğu padişahta kaldı. II. Meşrutiyet’te siyasi partiler kuruldu, 1909 değişiklikleriyle hükümet meclise karşı sorumlu oldu.
Meşrutiyet ile cumhuriyet arasındaki fark nedir?
Meşrutiyette devletin başında hükümdar vardır ve yetkileri sınırlıdır. Cumhuriyette devletin başı seçimle gelir; Türkiye’de 29 Ekim 1923’te ilan edildi.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Meşrutiyet” (M. Şükrü Hanioğlu); Vikipedi, “Birinci Meşrutiyet” ve “İkinci Meşrutiyet”. II. Meşrutiyet’in bitişi için kaynaklarda 1918, 1920 ve 1922 tarihleri verilir.
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
