1 Mart 1935, Ankara. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin beşinci dönemi açılıyor. Sıralarda bu kez yeni yüzler var; aralarında Ankara’nın Kazan köyünden gelen bir köylü kadın da bulunuyor. Türk kadını ilk kez milletin temsilcisi olarak Meclis’e girmiştir. 18 kadın milletvekili, birkaç ay önce, 5 Aralık 1934‘te kazanılan bir hakkın ilk meyvesidir.
Her yıl 5 Aralık’ta andığımız Dünya Kadın Hakları Günü, işte bu günün yıl dönümüdür. Bu yazıda Türk kadınının seçme ve seçilme hakkına hangi adımlarla ulaştığını, 1935’te Meclis’e giren ilk kadın milletvekillerini ve bu hakkın dünyadaki yerini anlatıyoruz.
| Kısaca | |
|---|---|
| Tarih | Her yıl 5 Aralık (2026’da Cumartesi) |
| Ne oldu? | 5 Aralık 1934’te Türk kadınına milletvekili seçme ve seçilme hakkı verildi |
| Kanun | 2599 sayılı kanun; Teşkilât-ı Esasiye’nin 10. ve 11. maddeleri değişti |
| Önceki adımlar | 1930 belediye seçimleri, 1933 muhtarlık ve köy ihtiyar heyeti |
| İlk oy | 8 Şubat 1935 genel seçimleri |
| İlk kadın milletvekilleri | 18 kadın, 1935 |
Cepheden Gelen Hak
Türk kadını bu hakkı masa başında değil, savaşın içinde hak etmişti. Millî Mücadele yıllarında kağnılarla cepheye cephane taşıyan, yorganını mermilerin üstüne örten, Halide Onbaşı gibi bizzat silaha sarılan kadınlar, bağımsızlığın en az askerler kadar sahibiydi. İnebolu’dan Kastamonu’ya giden yolda karda donarak can veren Şerife Bacı bunun simgesi oldu (Millî Mücadele’nin Timsali Anadolu Kadınları).
Atatürk bu emeği hiçbir zaman unutmadı. Ona göre çağdaş bir toplum, kadın ile erkeğin yan yana yürüdüğü bir toplumdu:
Kadınlar sosyal hayatta erkeklerle beraber yürüyecek, birbirlerinin yardımcısı olacaklardır.
Mustafa Kemal Atatürk
Önce Hukuk, Sonra Okul
İlk büyük adım 17 Şubat 1926‘da kabul edilen Türk Medeni Kanunu oldu. Çok eşlilik yasaklandı, resmî nikâh zorunlu hâle geldi; kadınlar boşanma, mirastan eşit pay alma ve mahkemede tanıklık konusunda erkeklerle eşit oldu (Hukuk Alanında Yapılan İnkılaplar). 1927-1928 öğretim yılında karma eğitime geçildi; kız ve erkek öğrenciler aynı sıralarda okumaya başladı.
Sonuçlar kısa sürede görüldü. Atatürk döneminde ilkokuldaki kız öğrenci sayısı yüzde 323, kadın öğretmen sayısı yüzde 352 arttı. Cumhuriyet kurulduğunda üniversitede tek bir kadın öğretim üyesi yokken, 1938’de bu sayı 99’a ulaştı. Ama Medeni Kanun kadına sosyal hayatta eşitlik verse de siyasette henüz söz hakkı tanımamıştı.
Adım Adım Sandığa
Siyasi haklar üç basamakta geldi. Her basamak bir öncekinin üstüne kuruldu:
- 1930 · Belediye seçimleri: 3 Nisan 1930’da kabul edilen Belediye Kanunu ile kadınlar belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazandı. Aynı yıl yapılan seçimlerde ilk kadın belediye meclisi üyeleri seçildi.
- 1933 · Muhtarlık ve köy ihtiyar heyeti: 26 Ekim 1933’te Köy Kanunu’nda yapılan değişiklikle kadınlar muhtar ve ihtiyar heyeti üyesi olabildi. Kasım 1933’te Aydın’ın Çine ilçesine bağlı Demircidere köyünde seçilen Gül Esin, Türkiye’nin ilk kadın muhtarı olarak anılır.
- 5 Aralık 1934 · Genel seçimler: Meclis, 2599 sayılı kanunla Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun 10. ve 11. maddelerini değiştirdi. 22 yaşını bitiren her Türk, kadın erkek ayrımı olmadan milletvekili seçebilecek; 30 yaşını bitiren her Türk milletvekili seçilebilecekti. Kanun 11 Aralık 1934’te Resmî Gazete’de yayımlandı.
Teklif Meclis’te 258 oyla, oy birliğiyle kabul edildi. Ertesi sabah gazeteler haberi manşetten verdi. Milliyet’in başlığı “Türk kadınının yüksek hakkı” idi; Başbakan İsmet İnönü’nün Meclis’teki konuşması da aynı sayfadaydı:
Türk inkılâbı denildiği vakit, bunun, kadının kurtuluş inkılâbı olduğu beraber söylenecektir.
İsmet İnönü, 5 Aralık 1934 (Milliyet, 6 Aralık 1934)
Böylece Türk kadını, Medeni Kanun’la sosyal hayatta kazandığı eşitliği siyasette de tamamlamış oldu.
1935: Meclis’te 18 Kadın
Hak kâğıt üzerinde kalmadı. 8 Şubat 1935 genel seçimlerinde kadınlar ilk kez milletvekili seçimi için sandık başına gitti. Seçimle Meclis’e 18 kadın milletvekili girdi.
İlk kadın milletvekillerinin en çok konuşulanı Ankara milletvekili Hatı Çırpan‘dı. Halk arasında Satı Kadın diye bilinen Hatı Çırpan, Ankara’nın Kazan köyünde muhtar seçilmiş bir köylü kadındı. Meclis’te Anadolu’nun köylü kadınının sesi oldu.
| İlk kadın milletvekillerinden bazıları | Seçim bölgesi |
|---|---|
| Hatı Çırpan (Satı Kadın) | Ankara |
| Mebrure Gönenç | Afyon |
| Türkan Örs Baştuğ | Antalya |
| Şekibe İnsel | Bursa |
| Fatma Memik | Edirne |
| Nakiye Elgün | Erzurum |
| Benal Nevzat Arıman | İzmir |
| Mihri Pektaş | Malatya |
| Sabiha Görkey | Sivas |
| Seniha Hızal | Trabzon |
Dünyadan Önce
Türk kadınının bu hakları ne kadar erken kazandığını anlamak için Avrupa’ya bakmak yeter. Kadınlar Fransa‘da ancak 1944’te, İtalya‘da 1946’da, Yunanistan‘da 1952’de oy kullanabildi. İsviçre‘de kadınların federal seçimlerde oy hakkı 1971’e kadar beklemek zorunda kaldı.
Bu yüzden 5 Aralık 1934, yalnızca Türkiye için değil, kadın hakları tarihi için de önemli bir tarihtir. Cumhuriyetin daha 11 yaşındayken attığı bu adım, Batı’nın birçok köklü demokrasisinden önce geldi.
Bugün 5 Aralık
Türkiye’de 5 Aralık, Dünya Kadın Hakları Günü adıyla anılır; okullarda ve kurumlarda bu hakkın kazanılışı hatırlanır. 5 Aralık’ı Birleşmiş Milletlerin ilan ettiği 8 Mart Dünya Kadınlar Günü ile karıştırmamak gerekir: 8 Mart bütün dünyada ortak kutlanan gündür, 5 Aralık ise Türk kadınının siyasi haklarını kazandığı günün yıl dönümüdür.
Bugün sandık başına giden her kadın, 1935’te ilk kez oy kullanan büyük annelerinin açtığı yoldan yürüyor. Cepheye mermi taşıyan elin, birkaç yıl sonra oy pusulasını sandığa atması; Cumhuriyetin kadına verdiği değerin en güzel özeti budur.
Kısa Kronoloji
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1919-1922 | Millî Mücadele’de kadınların cephe gerisi ve cephedeki emeği |
| 17 Şubat 1926 | Türk Medeni Kanunu kabul edildi |
| 1927-1928 | Karma eğitime geçildi |
| 3 Nisan 1930 | Belediye Kanunu: belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı |
| 26 Ekim 1933 | Köy Kanunu değişikliği: muhtarlık ve ihtiyar heyeti hakkı |
| Kasım 1933 | Gül Esin Demircidere’de muhtar seçildi |
| 5 Aralık 1934 | 2599 sayılı kanun: milletvekili seçme ve seçilme hakkı |
| 11 Aralık 1934 | Kanun Resmî Gazete’de yayımlandı |
| 8 Şubat 1935 | Kadınların katıldığı ilk genel seçim |
| 1 Mart 1935 | 18 kadın milletvekiliyle V. Dönem Meclis açıldı |
- Sıralama sık sorulur: 1930 belediye → 1933 muhtarlık → 1934 milletvekilliği. Sosyal eşitlik Medeni Kanun’la (1926), siyasi eşitlik bu üç adımla sağlandı.
- Kadınlara siyasi hakların verilmesi cumhuriyetçilik (millî egemenliğin genişlemesi) ve halkçılık (eşitlik) ilkeleriyle ilişkilendirilir; toplumsal alandaki inkılaplar arasında yer alır.
- Konunun tamamı: Toplumsal Alanda Yapılan İnkılaplar · Hukuk Alanında Yapılan İnkılaplar · İnkılap Tarihi
Sıkça Sorulan Sorular
5 Aralık Dünya Kadın Hakları Günü neden kutlanır?
5 Aralık 1934’te Türk kadınına milletvekili seçme ve seçilme hakkı verildi. Türkiye’de bu günün yıl dönümü Dünya Kadın Hakları Günü olarak anılır.
Türk kadınına seçme ve seçilme hakkı ne zaman verildi?
Üç adımda verildi: 1930’da belediye seçimlerinde, 1933’te muhtarlık ve köy ihtiyar heyeti seçimlerinde, 5 Aralık 1934’te milletvekili seçimlerinde.
Kadınlar ilk kez ne zaman milletvekili seçiminde oy kullandı?
8 Şubat 1935 genel seçimlerinde. Bu seçimlerle 18 kadın milletvekili Meclis’e girdi.
Türkiye’nin ilk kadın milletvekilleri kimlerdir?
1935’te seçilen 18 kadın milletvekili arasında Hatı Çırpan (Satı Kadın, Ankara), Mebrure Gönenç (Afyon), Şekibe İnsel (Bursa), Benal Nevzat Arıman (İzmir) ve Sabiha Görkey (Sivas) bulunur.
Türkiye’nin ilk kadın muhtarı kimdir?
1933’te Aydın’ın Çine ilçesine bağlı Demircidere köyünde muhtar seçilen Gül Esin, Türkiye’nin ilk kadın muhtarı olarak anılır.
5 Aralık ile 8 Mart arasındaki fark nedir?
8 Mart, Birleşmiş Milletlerin ilan ettiği ve bütün dünyada kutlanan Dünya Kadınlar Günü’dür. 5 Aralık ise Türk kadınının milletvekili seçme ve seçilme hakkını kazandığı günün yıl dönümüdür.
Fransa ve İsviçre’de kadınlar ne zaman oy hakkı aldı?
Fransa’da 1944’te, İsviçre’de federal düzeyde 1971’de. Türk kadını bu hakkı 1934’te, bu ülkelerden önce kazandı.
2026’da 5 Aralık hangi güne denk geliyor?
5 Aralık 2026 Cumartesi gününe denk gelir. 2026, hakkın kazanılmasının 92. yıl dönümüdür.
Kaynaklar: MEB, T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 12 ders kitabı (Türk Kadınına Verilen Haklar); TBMM, 1924 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu metin ve değişiklik bilgileri (5 Aralık 1934 tarihli, 2599 sayılı kanun); Milliyet, 6 Aralık 1934; Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşı Kadınları (MEB kitabındaki alıntılardan). Kapak görseli: 1935’te seçilen ilk kadın milletvekilleri (Wikimedia Commons, kamu malı).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · 4 Kasım 2026
){kind=link}