Kısaca: Gümrü Antlaşması, Doğu Cephesinde Kazım Karabekir Paşa komutasındaki 15. Kolordu’nun Ermenistan’ı yenmesi üzerine 3 Aralık 1920‘de TBMM Hükûmeti ile Ermenistan arasında imzalandı. Kars ve çevresi Türkiye’ye kaldı, Ermenistan Sevr Antlaşması’ndan vazgeçti. Gümrü, TBMM’nin ilk askerî ve siyasi başarısı ve uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır. Doğu Cephesi kapanınca buradaki kuvvetlerin bir kısmı Batı Cephesi’ne kaydırıldı.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Tarih | 2-3 Aralık 1920 |
| Taraflar | TBMM Hükûmeti ve Ermenistan (Taşnak hükûmeti) |
| Komutan | Doğu Cephesi Komutanı Kazım Karabekir Paşa |
| Askerî süreç | Sarıkamış (Eylül 1920), Kars (30 Ekim 1920), Gümrü (7 Kasım 1920) alındı |
| Önemi | TBMM’nin imzaladığı ilk antlaşma; Sevr’den vazgeçen ilk devlet Ermenistan |
| Sonra | Ermenistan Sovyetleşince hükümleri Moskova ve Kars antlaşmalarıyla kesinleşti |
📌 SINAV NOTU: Gümrü, “ilk”lerle sorulur: TBMM’nin ilk askerî zaferi ve ilk siyasi başarısı, TBMM’nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşma, Sevr’i imzalayan bir devletin Sevr’den vazgeçtiği ilk antlaşma. Kars, Ardahan ve Batum’a (Elviye-i Selase) dair kronolojiyi karıştırmayın: 1878 Berlin ile Rusya’ya geçti, 1918 Brest-Litovsk ile döndü, Gümrü ile Kars ve Ardahan kesinleşti, Batum 1921’de Gürcistan’a bırakıldı.
Antlaşmaya Giden Süreç
Rusya’daki ihtilal sonrası 1918’de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması ile Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı’ya geri verilmişti. Kafkasya’daki otorite boşluğunda kurulan Ermenistan, Mondros’tan sonra İtilaf Devletlerinin desteğiyle Doğu Anadolu’da Büyük Ermenistan kurma amacıyla Türk köylerine saldırdı. Sevr Antlaşması da Doğu Anadolu’da bir Ermeni devleti öngörüyordu.
TBMM’den emir alan Doğu Cephesi Komutanı Kazım Karabekir Paşa taarruza geçti; Sarıkamış’ı, 30 Ekim 1920’de Kars’ı ve 7 Kasım 1920’de Gümrü’yü aldı. Ermenistan barış istemek zorunda kaldı ve 2-3 Aralık 1920 gecesi Gümrü Antlaşması imzalandı.
Gümrü Antlaşmasının Maddeleri
- Kars ve çevresi Türkiye’de kalacak; Arpaçay ve Aras nehirleri sınır olacak.
- Ermenistan, Sevr Antlaşması’nı tanımayacak; Sevr’den vazgeçtiğini kabul edecek.
- Ermenistan’ın askerî gücü sınırlandırılacak, zorunlu askerlik uygulanmayacak.
- Ermenistan’da yaşayan Müslümanların hakları güvence altına alınacak.
- Ermenistan, İtilaf Devletlerinin Türkiye’ye karşı yürüttüğü faaliyetlere aracılık etmeyecek.
Sonuçları ve Önemi
- TBMM’nin kazandığı ilk askerî ve siyasi başarıdır; Millî Mücadele’nin ilk zaferi Doğu’da kazanıldı.
- TBMM’nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır; TBMM Hükûmeti ilk kez bir devlet tarafından muhatap alındı.
- Sevr’i imzalayan devletlerden biri olan Ermenistan Sevr’den vazgeçti; Sevr’in uygulanamayacağı ilk kez belgelendi.
- Doğu Cephesi kapandı; buradaki kuvvetlerin ve silahların bir kısmı Batı Cephesi’ne kaydırıldı.
- Ermenistan kısa süre sonra Sovyetleştiği için antlaşma uygulamada kalmadı; ancak doğu sınırı Moskova ve Kars antlaşmalarıyla kesinleşti.
Millî Mücadele’nin diğer cepheleri için Güney Cephesi ve I. İnönü Muharebesi sayfalarına bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Gümrü Antlaşması ne zaman imzalandı?
2-3 Aralık 1920 gecesi imzalandı.
Gümrü Antlaşması kimler arasında imzalandı?
TBMM Hükûmeti ile Ermenistan arasında imzalandı.
Doğu Cephesi’nde Ermenilere karşı kim savaştı?
Kazım Karabekir Paşa komutasındaki 15. Kolordu savaştı.
Gümrü Antlaşması’nın önemi nedir?
TBMM’nin ilk askerî ve siyasi başarısı ve uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır; Ermenistan Sevr’den vazgeçmiştir.
TBMM’nin imzaladığı ilk antlaşma hangisidir?
Gümrü Antlaşması’dır (3 Aralık 1920).
Gümrü Antlaşması neden uygulanmadı?
Ermenistan kısa süre sonra Sovyet yönetimine geçtiği için uygulanmadı; doğu sınırı Moskova (1921) ve Kars (1921) antlaşmalarıyla kesinleşti.
Kaynak: MEB, T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 12 ders kitabı, 2. ünite: 2.4.1 Doğu Cephesi; 7. ünite: Türk-Ermeni ilişkileri. Görsel: Kazım Karabekir Paşa, TBMM albümü (Wikimedia Commons, kamu malı).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
: Maddeleri ve Önemi){kind=link}