Kısaca: Belgrad Antlaşması, 1736-1739 savaşlarının sonunda, 1739’da Osmanlı Devleti’nin Avusturya ve Rusya ile ayrı ayrı imzaladığı iki antlaşmadır. Fransa’nın arabuluculuğuyla yapılan bu antlaşmalarla Belgrad geri alındı, Tuna ve Sava yeniden sınır oldu, Rusya’nın Karadeniz’de gemi bulundurması yasaklandı. MEB ders notlarında Osmanlı’nın Batı’da imzaladığı son kazançlı antlaşma olarak geçer.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Tarih | 1739 (iki antlaşma da 18 Eylül 1739’da Belgrad önlerinde imzalandı; TDV’deki “Mahmud I” maddesi ahidname tarihlerini Avusturya için 28 Eylül, Rusya için 12 Aralık 1739 olarak verir) |
| Taraflar | Osmanlı Devleti – Avusturya; Osmanlı Devleti – Rusya. Arabulucu: Fransa (İstanbul elçisi Marquis de Villeneuve) |
| Padişah | I. Mahmud (Sadrazam Hacı İvaz Mehmed Paşa) |
| Başlıca maddeler | Avusturya, Temeşvar dışında Pasarofça’da aldığı yerleri, başta Belgrad olmak üzere geri verdi; Tuna ve Sava sınır oldu. Rusya’nın Karadeniz ve Azak Denizi’nde savaş ve ticaret gemisi bulundurması yasaklandı; Azak Kalesi yıkıldı |
| Önemi | Pasarofça kayıplarının önemli bölümü telafi edildi; Osmanlı Avrupa’da yeniden itibar kazandı; Fransa’ya 1740’ta kapitülasyonlar sürekli hâle getirilerek verildi |
📌 SINAV NOTU: Belgrad Antlaşması (1739) için üç anahtar bilgi: Fransa arabulucu, Belgrad geri alındı, Karadeniz Rusya’ya kapatıldı. Ders notları onu Osmanlı’nın Batı’da imzaladığı son kazançlı antlaşma olarak verir. Arabuluculuğun karşılığında Fransa’ya 1740’ta kapitülasyonlar sürekli hâle getirildi; soruda “kapitülasyonların sürekli hâle gelmesi” geçiyorsa bağlantı Belgrad Antlaşması’dır.
Arka Plan
Karlofça (1699) ve İstanbul (1700) antlaşmalarıyla kaybedilen toprakları geri alma çabası Prut (1711) ile kısmen başarılı oldu, fakat 1718 Pasarofça Antlaşması ile Belgrad, Semendire dâhil kuzey Sırbistan ve Temeşvar Avusturya’ya bırakıldı. MEB Tarih 11 kitabına göre Osmanlı bundan sonra savunmaya dayalı bir siyaset izledi; 1736-1739 savaşlarında da savaşı başlatan taraf olmadı.
Ders kitabına göre Avusturya ve Rusya 1733’te gizli bir ittifakla Osmanlı topraklarını paylaşmıştı: Azak ve Kırım Rusya’ya, Bosna-Hersek Avusturya’ya bırakılacaktı. Rusya, Kırım Tatarlarının akınlarını gerekçe göstererek Prut Antlaşması’nı tanımadığını bildirdi. Azak ve Kırım’a saldırması üzerine Osmanlı Devleti 1736’da Rusya’ya savaş açtı. Ruslar başlangıçta Kırım, Azak ve Özi’yi işgal etti; Avusturya da Eflak, Sırbistan ve Bosna’ya saldırdı.
Osmanlı ordusu karşı saldırıyla Avusturya’yı geri püskürttü ve Özi’yi geri aldı. TDV’deki “Hacı İvaz Paşa” maddesine (Fikret Sarıcaoğlu) göre Sadrazam Hacı İvaz Mehmed Paşa 22 Temmuz 1739’da Hisarcık Boğazı’nda Avusturyalıları yendi ve Belgrad’ı kuşattı. Kuşatma kırk güne yaklaştığında Fransız elçisi Villeneuve’ün aracılığıyla 1 Eylül’de bir ön anlaşma yapıldı; Belgrad 7 Eylül 1739’da Osmanlılara teslim edildi. Müttefiki savaştan çekilen ve Balkan Ortodokslarını ayaklandıramayan Rusya da Fransa’nın aracılığıyla barış istedi.
Belgrad Antlaşması’nın Maddeleri
Avusturya ile Yapılan Antlaşma
- Avusturya, Pasarofça Antlaşması ile aldığı yerleri Temeşvar dışında Osmanlı Devleti’ne geri verdi; Belgrad ve Şebeş Osmanlı’ya geçti.
- Tuna ve Sava nehirleri yeniden iki devlet arasında sınır oldu.
- Avusturya’nın Belgrad’da yaptığı yeni askerî tesisler yıkılacaktı.
- TDV’ye göre antlaşma 23 maddeydi ve 27 yıllığına yapıldı.
Rusya ile Yapılan Antlaşma
- Rusya, savaşta işgal ettiği yerlerden çekildi.
- Rusya, Karadeniz’de ve Azak Denizi’nde savaş ve ticaret gemisi bulunduramayacaktı. Rus ticareti Osmanlı gemileriyle yapılacaktı.
- Azak Kalesi yıkılacak ve bir daha tahkim edilmeyecekti.
- Kabartay bölgesi iki devlet arasında tarafsız bir bölge olarak kalacaktı (TDV).
- Ruslar Osmanlı topraklarında ticaret yapabilecek ve Hristiyanlarca kutsal sayılan yerleri serbestçe ziyaret edebilecekti.
Azak’ın durumu kaynaklarda farklı anlatılır. MEB Tarih 11 kitabı Rusya’nın Azak dâhil işgal ettiği bütün yerleri bıraktığını yazar. Ders notları ve TDV’deki “Mahmud I” maddesi (Abdülkadir Özcan) Azak’ın Rusya’da kaldığını, ancak tahkim edilemeyeceğini belirtir; “Hacı İvaz Paşa” maddesi ise arazinin tarafsız bırakıldığını söyler. Bütün kaynakların ortak noktası şudur: Azak bir kale olarak ortadan kalktı ve Rusya Karadeniz’e donanmayla çıkamadı. Ders notlarında 27 yıllık süre Rusya maddeleri arasında sayılır; TDV bu süreyi Avusturya antlaşması için verir.
Sonuçları ve Önemi
- MEB ders kitabının ifadesiyle Belgrad antlaşmalarından üstün çıkan Osmanlı Devleti Avrupa’da yeniden itibar kazandı.
- Belleten’deki bir çalışmaya (İlhan Türkmen) göre Osmanlı, Karlofça ve Pasarofça’daki kayıplarının bir kısmını telafi etti ve iki büyük devlete karşı hâlâ güçlü olduğunu gösterdi.
- Ders notlarına göre Karadeniz’in bir Türk gölü olduğu son kez onaylandı.
- Ders notları Belgrad Antlaşması’nı Osmanlı’nın Batı’da imzaladığı son kazançlı antlaşma olarak niteler.
- Arabuluculuğun karşılığı olarak Fransa’ya 28 Mayıs 1740’ta verilen kapitülasyonlar genişletildi ve sürekli hâle getirildi; artık padişahın saltanat süresiyle sınırlı değildi.
- TDV’ye göre Osmanlı Devleti 1740’ta İsveç ile savunma ittifakı yaptı ve 1768’e kadar sürecek uzun bir barış dönemine girdi.
Antlaşmanın gölgesinde kalan konu 1740 kapitülasyonlarıdır. MEB’e göre bu düzenlemeden sonra Fransızlar Akdeniz ticaretinde üstünlük kazandı, ekonomisi güçlü her Avrupa devleti de benzer ayrıcalıklar istedi. Bu süreç 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması ile en geniş hâline ulaştı. Belgrad’ın 1521’deki ilk alınışı için Belgrad’ın Fethi, dönemin bütünü için Gerileme Dönemi Siyasi Olayları ve Lale Devri sayfalarımıza bakabilirsiniz. Uzun barış 1768-1774 savaşıyla bozuldu ve Küçük Kaynarca Antlaşması ile Karadeniz Rusya’ya açıldı.
Kısa Kronoloji
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1718 | Pasarofça Antlaşması |
| 1733 | Avusturya-Rusya gizli ittifakı |
| 1736 | Osmanlı’nın Rusya’ya savaş ilanı |
| 22 Temmuz 1739 | Hisarcık Boğazı zaferi |
| 7 Eylül 1739 | Belgrad’ın geri alınması |
| 18 Eylül 1739 | Avusturya ve Rusya ile Belgrad antlaşmaları |
| 4 Ocak 1740 | İsveç ile savunma ittifakı |
| 28 Mayıs 1740 | Fransa’ya kapitülasyonların sürekli hâle getirilmesi |
Sıkça Sorulan Sorular
Belgrad Antlaşması ne zaman ve kimlerle imzalandı?
1739’da, I. Mahmud döneminde, Osmanlı Devleti ile Avusturya ve Rusya arasında ayrı ayrı imzalandı. İki antlaşmada da Fransa arabuluculuk yaptı.
Belgrad Antlaşması’nın maddeleri nelerdir?
Avusturya, Temeşvar dışında Pasarofça’da aldığı yerleri, başta Belgrad olmak üzere geri verdi ve Tuna-Sava sınır oldu. Rusya’nın Karadeniz’de ve Azak Denizi’nde gemi bulundurması yasaklandı, Azak Kalesi yıkıldı.
Belgrad Antlaşması neden önemlidir?
Osmanlı Avrupa’da yeniden itibar kazandı ve Karadeniz Rusya’ya kapalı kaldı. Ders notları onu Osmanlı’nın Batı’da imzaladığı son kazançlı antlaşma olarak verir.
Belgrad Antlaşması’nda arabuluculuk yapan devlet hangisidir?
Fransa’dır. İstanbul’daki Fransız elçisi Marquis de Villeneuve görüşmelerde etkin rol oynadı.
Belgrad Antlaşması ile kapitülasyonlar arasındaki bağlantı nedir?
Arabuluculuğun karşılığı olarak Fransa’ya 1740’ta verilen kapitülasyonlar genişletildi ve sürekli hâle getirildi. Böylece ayrıcalıklar padişahın saltanat süresiyle sınırlı olmaktan çıktı.
Görsel: Sultan I. Mahmud portresi, J. B. Vanmour (Wikimedia Commons, kamu malı). Kaynak: MEB Tarih 11 ders kitabı (Değişen Dünya Dengeleri Karşısında Osmanlı Siyaseti; 1740 kapitülasyonları), MEB Tarih 10 ders notları (1736-1739 Osmanlı-Avusturya ve Rusya savaşları); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hacı İvaz Paşa” (Fikret Sarıcaoğlu) ve “Mahmud I” (Abdülkadir Özcan) maddeleri; İlhan Türkmen, “Osmanlı Kaynaklarına Göre 1740’larda Belgrad’ın Sosyo-Ekonomik Yapısı”, Belleten 80/288 (2016); Uğur Kurtaran, “Sultan Birinci Mahmud’un Rusya’ya Verdiği 1739 Tarihli Ahidnâmenin Diplomatik Açıdan Tahlili”, Tarih İncelemeleri Dergisi 29/1 (2014).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
: Maddeleri, Sonuçları ve Önemi){kind=link}