Kısaca: Paris Antlaşması, Kırım Savaşı’nın ardından 30 Mart 1856’da Paris Kongresi’nde imzalandı. Osmanlı Devleti bu antlaşmayla Avrupa devletler hukukuna dâhil edildi, yani bir Avrupa devleti sayıldı; toprak bütünlüğü büyük devletlerin güvencesine alındı. Karadeniz tarafsız hâle getirildi. Kısa süre önce ilan edilen Islahat Fermanı da antlaşma metninde anıldı.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Tarih | 30 Mart 1856 (onay belgeleri 27 Nisan 1856’da değiş tokuş edildi) |
| Taraflar | Osmanlı Devleti, Fransa, İngiltere, Sardunya (Piyemonte), Avusturya, Prusya ve Rusya |
| Padişah | Abdülmecid (Osmanlı delegeleri: Sadrazam Âli Paşa ve Paris elçisi Mehmed Cemil Bey) |
| Başlıca maddeler | Osmanlı’nın Avrupa devletler hukukundan yararlanması ve toprak bütünlüğünün güvenceye alınması; Karadeniz’in tarafsızlığı; 1841 Boğazlar hükümlerinin sürmesi; işgal edilen yerlerin geri verilmesi; Eflak, Boğdan ve Sırbistan’ın ayrıcalıklarının ortak güvenceye alınması; Tuna’da serbest ulaşım |
| Önemi | Rusya’nın güneye inmesi bir süre durduruldu; ancak Karadeniz maddesi galip Osmanlı’yı da sınırladı ve Islahat Fermanı’nın anılması yeni müdahalelere kapı araladı |
📌 SINAV NOTU: Paris Antlaşması (1856) ile Osmanlı Devleti ilk kez Avrupa devleti sayıldı ve toprak bütünlüğü Avrupa’nın güvencesine alındı. Sorularda sık geçen çelişki: Osmanlı savaşı kazanan tarafta olmasına rağmen Karadeniz’de donanma ve tersane bulunduramama şartını kabul etti; bu madde Osmanlı’yı yenik bir devlet konumuna düşürdü. Islahat Fermanı (Şubat 1856) Paris Konferansı’nda azınlıklar lehine karar alınmasını önlemek için ilan edildi ve antlaşmada anıldı.
Arka Plan: Kırım Savaşı
Rusya’nın güneye inme politikası ve Kutsal Yerler Sorunu’nu bahane etmesiyle 1853’te Kırım Savaşı başladı. Rusya Eflak ve Boğdan’ı işgal etti, Sinop’ta bir Osmanlı filosunu yaktı. İngiltere ve Fransa 1854’te, ardından Sardunya Osmanlı’nın yanında savaşa girdi. MEB Tarih 11 kitabına göre Avrupalı güçler, Rusya’nın bozmaya çalıştığı güçler dengesini yeniden kurmak için Osmanlı’nın yanında yer aldı.
Müttefikler Kırım’a asker çıkarıp Sivastopol’ü aldı. Çar I. Nikola’nın ölümünden sonra tahta geçen II. Aleksandr barış istedi. TDV’deki “Paris Antlaşması” maddesine (Kemal Beydilli) göre görüşmeler 25 Şubat 1856’da Fransız Dışişleri Bakanı Walewski’nin başkanlığında başladı. Osmanlı Devleti, Kongre’de azınlık hakları konusunda aleyhine karar çıkmasını önlemek için Şubat 1856’da Islahat Fermanı‘nı ilan etti.
Paris Antlaşması’nın Maddeleri
TDV’ye göre 34 maddeden oluşan antlaşmanın sınav açısından önemli hükümleri MEB ders kitabında şöyle sıralanır:
- Avrupa devletleri, Osmanlı Devleti’nin Avrupa devletler hukukundan yararlanmasını kabul etti ve her biri Osmanlı’nın toprak bütünlüğüne ve bağımsızlığına saygı göstermeyi üstlendi.
- Islahat Fermanı memnuniyetle karşılandı; ancak bu ferman hiçbir devlete Osmanlı’nın iç işlerine karışma hakkı vermeyecekti (TDV’ye göre 9. madde).
- Osmanlı Devleti ve Rusya, savaşta birbirinden aldıkları yerleri ve esirleri geri verecekti. TDV’ye göre Rusya Kars’ı geri verdi, Besarabya’nın bir kısmını da Boğdan’a bıraktı.
- Boğazların kapalılığına dair 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi aynen yürürlükte kalacaktı.
- Karadeniz tarafsız olacak; ticaret gemilerine açık, savaş gemilerine sürekli kapalı olacak, kıyılarında tersane bulunmayacaktı.
- Sırbistan, Eflak ve Boğdan Osmanlı’ya bağlı kalacak; ayrıcalıkları genişletilecek ve imzacı devletlerin ortak güvencesine alınacaktı.
- Ders notlarına göre Tuna’da ulaşım serbest olacaktı; TDV’ye göre bunu kıyıdaş devletlerden oluşan sürekli bir komisyon denetleyecekti.
Antlaşma, 1774 Küçük Kaynarca ile başlayan Rus ayrıcalıklarını da ortadan kaldırdı. Âli Paşa kapitülasyonların kaldırılmasını gündeme getirdi, fakat bu istek kabul edilmedi.
Sonuçları ve Önemi
- MEB’e göre Osmanlı Devleti ilk kez Avrupa devletler hukukuna dâhil edildi ve bir Avrupa devleti olduğu belirtildi.
- Osmanlı savaştan önceki sınırlarına döndü ve Rus tehlikesinden bir süre kurtuldu. Rusya’nın Balkanlardan güneye inmesi engellendi; Rusya Asya’ya yöneldi.
- Osmanlı savaşı kazanan tarafta olmasına rağmen Karadeniz’de donanma bulunduramama şartını kabul etti; MEB ders kitabına göre yenik Rusya’ya uygulanan hüküm Osmanlı’ya da uygulandı.
- Islahat Fermanı’nın antlaşmada anılması, Avrupa devletlerine Osmanlı’nın iç işlerine karışabilecekleri yeni bir kapı açtı. Bu süreç Tanzimat ile başlayan ıslahat çizgisini dış baskıya da bağladı.
- Osmanlı, Kırım Savaşı sırasında ilk kez dış borç aldı. Avrupa devletleri, kapitülasyonların kaldırılması isteğini kabul etmedi.
- Savaşta İngiltere ve Fransa’nın yanında yer alan Sardunya (Piyemonte), bu devletlerin desteğini kazandı ve İtalyan birliğine giden yolda güç kazandı.
Paris’te verilen güvence kalıcı olmadı. TDV’ye göre Rusya, 1870-1871 Fransa-Prusya Savaşı sırasında Karadeniz maddesine artık uymayacağını ilan etti ve 1871 Londra Antlaşması ile Karadeniz’in tarafsızlığı kaldırıldı. Toprak bütünlüğü güvencesi de 1877-1878 savaşını önleyemedi; Ayastefanos ve Berlin Antlaşması ile ağır kayıplar geldi. MEB’e göre Paris’te kabul edilen toprak bütünlüğüne saygı ilkesi Berlin’de yer almadı. Dönemin bütünü için 19. Yüzyıl Siyasi Olayları sayfamıza bakabilirsiniz.
Kısa Kronoloji
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1841 | Londra Boğazlar Sözleşmesi |
| 1853 | Kırım Savaşı’nın başlaması; Sinop baskını |
| 1854 | İngiltere ve Fransa’nın savaşa girmesi |
| 1855 | Sivastopol’ün düşmesi |
| Şubat 1856 | Islahat Fermanı |
| 25 Şubat 1856 | Paris Kongresi’nin açılması |
| 30 Mart 1856 | Paris Antlaşması |
| 1871 | Londra Antlaşması ile Karadeniz tarafsızlığının kaldırılması |
| 1878 | Ayastefanos ve Berlin antlaşmaları |
Sıkça Sorulan Sorular
Paris Antlaşması ne zaman ve hangi savaştan sonra imzalandı?
30 Mart 1856’da, Kırım Savaşı’nın ardından Paris Kongresi’nde imzalandı. Osmanlı tahtında Abdülmecid vardı.
Paris Antlaşması’nın maddeleri nelerdir?
Osmanlı Avrupa devletler hukukuna dâhil edildi ve toprak bütünlüğü güvenceye alındı, Karadeniz tarafsız oldu, 1841 Boğazlar hükümleri sürdü, işgal edilen yerler geri verildi, Eflak, Boğdan ve Sırbistan’ın ayrıcalıkları ortak güvenceye alındı.
Paris Antlaşması ile Osmanlı Avrupa devleti sayıldı mı?
Evet. MEB’e göre Osmanlı Devleti ilk kez Avrupa devletler hukukuna dâhil edildi ve bir Avrupa devleti olduğu belirtildi.
Paris Antlaşması’nın Osmanlı aleyhine maddesi hangisidir?
Karadeniz’in tarafsızlığı maddesidir. Savaşı kazanan tarafta olan Osmanlı da Karadeniz’de donanma ve tersane bulunduramayacaktı. Islahat Fermanı’nın anılması da ileride iç işlere müdahaleye zemin hazırladı.
Islahat Fermanı ile Paris Antlaşması arasındaki bağlantı nedir?
Islahat Fermanı, Paris Kongresi’nde azınlıklar lehine karar alınmasını önlemek için Şubat 1856’da ilan edildi. Antlaşma fermanı memnuniyetle anarken iç işlere karışma hakkı vermediğini belirtti.
Görsel: 1856 Paris Kongresi, Edouard Dubufe (Wikimedia Commons, kamu malı). Kaynak: MEB Tarih 11 ders kitabı (Kırım Savaşı ve Paris Konferansı; Berlin Antlaşması), MEB Tarih 10 ders notları (Kırım Savaşı; 1856 Paris Antlaşması; Islahat Fermanı); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Paris Antlaşması” ve “Boğazlar Meselesi” maddeleri (Kemal Beydilli); Bülent Şener, “Türk Boğazları’nın Geçiş Rejiminin Tarihi Gelişimi ve Hukuki Statüsü”, Tarih Okulu Dergisi 17 (2014).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
: Maddeleri, Kırım Savaşı ve Islahat Fermanı){kind=link}