Kısaca: Londra Boğazlar Sözleşmesi, 13 Temmuz 1841’de Osmanlı Devleti ile İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya ve Prusya arasında imzalandı. Sözleşmeye göre Boğazlar barış zamanında bütün yabancı savaş gemilerine kapalı olacaktı. Böylece Rusya’ya ayrıcalık tanıyan Hünkâr İskelesi Antlaşması‘nın etkisi sona erdi ve Boğazlar ilk kez uluslararası bir statü kazandı.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Tarih | 13 Temmuz 1841 |
| Taraflar | Osmanlı Devleti – İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya, Prusya |
| Padişah | Abdülmecid |
| Başlıca maddeler | Boğazlar Osmanlı egemenliğinde kalacak; barış zamanında yabancı savaş gemilerine kapalı olacak; padişah elçiliklere hizmet eden hafif savaş gemilerine fermanla geçiş izni verebilecek; büyük devletler bu kurala uyacak |
| Önemi | Boğazlar uluslararası statü kazandı; Osmanlı’nın Boğazlar üzerindeki mutlak egemenliği sona erdi; Rusya Hünkâr İskelesi ile elde ettiği üstünlüğü kaybetti |
📌 SINAV NOTU: Boğazlar konusunda üç aşamayı ayırın: 1833 Hünkâr İskelesi (ikili, Rusya lehine), 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi (ilk çok taraflı, uluslararası statü), 1856 Paris (Londra hükümlerinin onayı ve Karadeniz’in tarafsızlığı). Sınavdaki ifade: 1841 ile Boğazlar uluslararası statü kazandı, Osmanlı’nın mutlak egemenliği sona erdi. Bazı ders notlarında “savaş zamanında kapalı” yazılır; doğrusu MEB ders kitabındaki gibi barış zamanında kapalılıktır.
Arka Plan: Mısır Sorunu
Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa 1831’de ayaklandı ve ordusu Kütahya’ya kadar ilerledi. Avrupa’dan yardım bulamayan II. Mahmud, Rusya’ya yöneldi. 1833’te imzalanan Hünkâr İskelesi Antlaşması sekiz yıllığına yapılmıştı. TDV’deki “Boğazlar Meselesi” maddesine (Kemal Beydilli) göre gizli maddesi, Rusya bir saldırıya uğrarsa Çanakkale Boğazı’nın yabancı savaş gemilerine kapatılmasını öngörüyordu. Bu ayrıcalık İngiltere ve Fransa’yı ciddi biçimde rahatsız etti.
1839’da Mehmet Ali Paşa yeniden harekete geçti ve Osmanlı ordusu Nizip’te yenildi. II. Mahmud öldü, yerine Abdülmecid geçti. Ders kitabına göre bu durum Rusya’nın Hünkâr İskelesi gereği Boğazlara inmesi ihtimalini doğurdu. İngiltere’nin girişimiyle Londra’da konferans toplandı. 15 Temmuz 1840’ta imzalanan Londra Antlaşması ile Mehmet Ali Paşa’ya Mısır valiliği babadan oğula geçmek üzere verildi, Suriye ve Adana geri alındı. Osmanlı aynı dönemde Avrupa’nın desteğini kazanmak için Tanzimat Fermanı‘nı ilan etmişti (1839).
1840 konferansına katılanlar konusunda kaynaklar ayrışır: MEB Tarih 11 kitabı Fransa’yı da katılımcılar arasında sayar. Ders notları ve TDV ise Mehmet Ali Paşa’yı destekleyen Fransa’nın 1840 antlaşmasının dışında kaldığını belirtir. Fransa, 1841 Boğazlar Sözleşmesi’ni ise imzaladı.
Londra Boğazlar Sözleşmesi’nin Maddeleri
Mısır sorunu çözülüp Hünkâr İskelesi’nin süresi dolunca Londra’da Boğazlar Konferansı toplandı. 13 Temmuz 1841’de imzalanan sözleşmenin hükümleri şunlardır:
- Boğazlar Osmanlı egemenliğinde kalacaktı.
- Osmanlı Devleti barış hâlindeyken Boğazlar bütün yabancı savaş gemilerine kapalı olacaktı. TDV’ye göre sözleşme bunu Osmanlı’nın “eski bir kaidesi” olarak tanımladı; bu ilke kaynaklarda “Kaide-i Kadime” diye geçer.
- Padişah, dost devletlerin elçiliklerine hizmet eden hafif savaş gemilerine özel fermanla geçiş izni verebilecekti.
- Beş büyük devlet bu kurala uymayı taahhüt etti; böylece kural Avrupa devletlerinin güvencesine girdi.
- Ticaret gemilerinin geçişi serbestti.
Katılımcılar konusunda da küçük bir fark vardır: ders notları Rusya’yı saymaz, MEB ders kitabı ve TDV ise Rusya’yı imzacılar arasında gösterir. Sözleşmeyi Osmanlı ile birlikte beş büyük devlet imzalamıştır.
Sonuçları ve Önemi
- Boğazlar ilk kez uluslararası bir statü kazandı. MEB’e göre geçiş artık yalnızca Osmanlı kurallarıyla ya da ikili antlaşmalarla düzenlenen bir konu olmaktan çıktı.
- Osmanlı’nın Boğazlar üzerindeki mutlak egemenliği sona erdi. Bülent Şener’e göre Osmanlı barış zamanında Boğazları tek taraflı kullanma iradesini yitirdi, ancak savaş hâlinde Boğazları dilediği devlete açma hakkını korudu ve bunu Kırım Savaşı’nda kullandı.
- Rusya, Hünkâr İskelesi ile elde ettiği üstünlüğü kaybetti.
- İngiltere Doğu Akdeniz’deki çıkarlarını korudu.
- Ders notlarına göre Osmanlı’nın toprak bütünlüğünü tek başına koruyamayacağı bir kez daha görüldü ve Avrupa devletlerinin iç işlere karışması kolaylaştı.
MEB’e göre 1841’de kurulan düzen, küçük değişikliklerle Osmanlı’nın I. Dünya Savaşı’na girişine kadar korundu. 1856 Paris Antlaşması bu hükümleri onayladı ve Karadeniz’i tarafsızlaştırdı; TDV’ye göre 1871 Londra Antlaşması ise Karadeniz’in tarafsızlığını kaldırdı. Ders notlarında Kırım Savaşı‘nın başlangıcında Rusya’nın, İngiliz ve Fransız donanmalarının İstanbul’a gelmesini 1841 kurallarına aykırı saydığı anlatılır. Boğazlar meselesi Cumhuriyet döneminde Lozan ve Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile yeniden düzenlendi. Aynı dönemin ekonomik boyutu için Balta Limanı Ticaret Antlaşması sayfamıza bakabilirsiniz.
Kısa Kronoloji
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1831 | Kavalalı Mehmet Ali Paşa isyanı |
| 1833 | Kütahya ve Hünkâr İskelesi antlaşmaları |
| 1838 | Balta Limanı Ticaret Antlaşması |
| 1839 | Nizip yenilgisi; Abdülmecid’in tahta çıkışı; Tanzimat Fermanı |
| 15 Temmuz 1840 | Londra Antlaşması (Mısır sorunu) |
| 13 Temmuz 1841 | Londra Boğazlar Sözleşmesi |
| 30 Mart 1856 | Paris Antlaşması |
| 1871 | Londra Antlaşması ile Karadeniz tarafsızlığının kalkması |
Sıkça Sorulan Sorular
Londra Boğazlar Sözleşmesi ne zaman ve kimler arasında imzalandı?
13 Temmuz 1841’de, Abdülmecid döneminde Osmanlı Devleti ile İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya ve Prusya arasında imzalandı.
Londra Boğazlar Sözleşmesi’nin maddeleri nelerdir?
Boğazlar Osmanlı egemenliğinde kalacak, Osmanlı barış hâlindeyken bütün yabancı savaş gemilerine kapalı olacak ve büyük devletler bu kurala uyacaktı. Padişah elçiliklere hizmet eden hafif savaş gemilerine fermanla izin verebilecekti.
Londra Boğazlar Sözleşmesi’nin önemi nedir?
Boğazlar ilk kez uluslararası bir statü kazandı ve Osmanlı’nın Boğazlar üzerindeki mutlak egemenliği sona erdi. Rusya, Hünkâr İskelesi ile kazandığı üstünlüğü kaybetti.
Hünkâr İskelesi ile Londra Boğazlar Sözleşmesi arasındaki fark nedir?
Hünkâr İskelesi (1833) Rusya ile yapılan ikili bir antlaşmaydı ve Rusya’ya ayrıcalık sağlıyordu. Londra Boğazlar Sözleşmesi (1841) çok taraflıydı ve kapalılık kuralını bütün büyük devletlerin güvencesine bağladı.
1840 Londra Antlaşması ile 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi aynı mı?
Hayır. 1840 Londra Antlaşması Mısır sorununu çözdü ve Mısır valiliğini Mehmet Ali Paşa’nın ailesine verdi. 1841 sözleşmesi ise yalnızca Boğazlardan geçiş rejimini düzenledi.
Görsel: 1843 tarihli Çanakkale Boğazı haritası (Wikimedia Commons, kamu malı). Kaynak: MEB Tarih 11 ders kitabı (Mısır Meselesi; 1841 Londra Boğazlar Antlaşması), MEB Tarih 10 ders notları (Hünkâr İskelesi; 1840 Londra Konferansı; 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi; Kırım Savaşı); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Boğazlar Meselesi” maddesi (Kemal Beydilli); Bülent Şener, “Türk Boğazları’nın Geçiş Rejiminin Tarihi Gelişimi ve Hukuki Statüsü”, Tarih Okulu Dergisi 17 (2014).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
: Maddeleri, Önemi ve Mısır Sorunu){kind=link}