Tarih Biliminin Yöntemi

Önceki dersimizde tarihin tanımlarına, bilim adamları ve tarihçilerin tarihi yorumlamalarına ve tarihin konusuna değinmiştik. Bu dersimizde ise tarih biliminin yöntemi konusu üzerinde duracağız.

Önceki dersimizde de belirttiğimiz üzere zamanı geri döndürmek mümkün olmadığından doğa bilimlerinde olduğu gibi deney ve gözlem tarih için söz konusu değildir. Çünkü tarih insanı ve toplumu konu edinir. Bu nedenle tarihin aydınlatılmasında en önemli faktör belgelerdir.

Tarih demek aslında bilinmeyeni keşfetmeye çalışmaktır. Bu keşif ise kaynaklar vasıtasıyla olur. Çünkü tarihi gerçeklere ulaşmak, o gerçekleri yazmak ve başkalarına ulaştırmak kaynaklarla mümkündür. Kaynağa ulaşmak ise tek başına yeterli olmaz. Ulaşılan bu kaynağı taramak, sınıflandırmak, tenkit etmek yani eleştirmek, çözümlemek ve sonuca ulaşılmasını sağlamak gerekir. O halde tarih biliminin yöntemi için şu tabloyu çıkarabiliriz.

Kısaca

Tarihte deney ve gözlem yapılamadığı için tarihçi kaynaklara dayanır. Kaynaklar önce taranır, sonra sınıflandırılır (tasnif), incelenir ve çözümlenir (tahlil), güvenilirliği sınanır (tenkit) ve en sonunda birleştirilerek yorumlanır (terkip). Bu aşamalar kısaca 5T olarak bilinir.

💡 Bazı kaynaklarda “tahlil” ve “tenkit” aşamalarının sırası farklı verilir. MEB ders kitabındaki sıra: tarama, tasnif, tahlil, tenkit, terkip. Sınavda aşamaların sırasından çok, her aşamanın ne anlama geldiği sorulur.

Kaynak Tarama

Yazılı Kaynaklar:

Yazılı kaynaklar adından da anlaşılacağı üzere üzerinde yazı ve harf bulunan kaynaklardır. Bu kaynaklar tarihi çağların aydınlatılmasında kullanılır.

Bu kaynaklara; kitaplar, anlaşmalar, arşiv belgeleri, mektuplar, gazeteler, madalyalar, paralar, kitabeler ve soy kütükleri örnek verilebilir.

Yazısız Kaynaklar:

Yazısız kaynaklar üzerinde harf ve yazı bulunmayan kaynaklardır. Bu kaynaklar genellikle tarih öncesi devirlerin belirlenmesinde kullanılır.

Bu kaynaklara; silahlar, resimler, yapılar, el aletleri, destanlar, elbiseler, insan ve hayvan fosilleri örnek verilebilir.

5T (Tarama, Tasnif, Tenkit, Tahlil, Terkip)

Tarama (Kaynak Arama) :

Tarihi bir olayın incelemesinde yardımcı olabilecek her türlü malzeme bir kaynaktır. Yukarda da belirttiğimiz gibi bu kaynaklar yazılı ve yazısız olabilir.

Tasnif (Sınıflandırma) :

Tasnif, kaynaklardan elde edilen belge ve bulguların incelenmesindeki süreci hızlandırmak ve kolaylaştırmak için zamana ve konuya göre sınıflandırılmasıdır.

Tenkit (Eleştiri) :

Kaynaklardan elde edilen bilgi ve belgelerin doğruluk derecesinin araştırılması ve tespit edilmesidir. Kaynakların tenkidini ikiye ayırabiliriz.

Tahlil (Çözümleme) :

Ortaya çıkarılan verilerin kaynak ve bilgi yönünden yeterli olup olmadığının tespit edilmesidir.

Terkip (Sentez) :

Toplanan verilerin bir araya getirilerek sonuca ulaştırılmasıdır.

Birinci ve İkinci El Kaynaklar

Örnek: Bir Tarihçi Malazgirt’i Nasıl Çalışır?

1. Tarama: Bizanslı tarihçi Mihail Attaleiates’in kaydı, Selçuklu ve Arap kaynakları, savaş alanındaki arkeolojik bulgular toplanır.
2. Tasnif: Kaynaklar Bizans, Selçuklu ve Arap kaynakları olarak; savaş öncesi, savaş ve sonrası diye ayrılır.
3. Tahlil: Eski Yunanca ve Arapça metinler okunup çözümlenir.
4. Tenkit: Yazarın olaya tanık olup olmadığı, hangi tarafı tuttuğu, bilgilerin diğer kaynaklarla uyuşup uyuşmadığı sınanır.
5. Terkip: Güvenilir bilgiler birleştirilerek savaşın nedenleri, seyri ve sonuçları yazılır.

Sıkça Sorulan Sorular

Tarihte neden deney ve gözlem yapılamaz?

Tarihî olaylar geçmişte bir kez yaşanmıştır ve tekrarlanamaz. Bu nedenle tarihçi doğrudan gözlem yerine kaynaklara dayanır.

İç tenkit ile dış tenkit arasındaki fark nedir?

Dış tenkit kaynağın kendisinin gerçek olup olmadığını (yazarı, tarihi, orijinalliği) inceler. İç tenkit ise kaynaktaki bilgilerin doğruluğunu ve yazarın tarafsızlığını sınar.

Birinci el kaynak nedir?

Olayın yaşandığı döneme ait, olayı yaşayanların ya da tanıkların bıraktığı kaynaklardır; antlaşma metinleri, fermanlar, kitabeler ve hatıratlar gibi.

Kaynakça

• MEB, Ortaöğretim Tarih 9 ders kitabı.
• E. H. Carr, Tarih Nedir?, İletişim Yayınları.
• Halil İnalcık, Tarih ve Tarihçilik yazıları.

Çıkmış soruları ve cevaplarını görmek için: 2026 TYT Tarih Soruları · 2025 AYT Tarih Soruları · 2026 KPSS Lisans Tarih Soruları. Ünite sayfası: Tarih ve Zaman.

Bu bilgiler MEB ve Akademik kaynaklar referans kullanılarak hazırlanmıştır.

Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Ekim 2026