Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi

Komünizm Nedir? Tanımı, İlkeleri ve Sosyalizmden Farkı

Kısaca

Komünizm, bütün malların ortaklaşa kullanıldığı ve özel mülkiyetin bulunmadığı toplumsal düzeni ifade eden siyasi ve ekonomik görüştür. Kuramsal temelini Karl Marx ve Friedrich Engels‘in çalışmaları oluşturur. Tarihte en geniş uygulama alanını 1917 Bolşevik İhtilali‘nden sonra Rusya’da bulmuş, Soğuk Savaş döneminde dünyanın büyük bölümünü etkilemiştir.

Komünizm Nedir?

MEB ders kitabındaki tanımıyla komünizm, “bütün malların ortaklaşa kullanıldığı ve özel mülkiyetin olmadığı toplumsal düzen”dir. Temel iddiası, üretim araçlarının özel kişilerin elinde bulunmasının toplumda sınıf ayrımı yarattığı; bu ayrım ortadan kalkarsa sömürünün de sona ereceğidir.

Görüşün başlıca savları şunlardır:

  • Özel mülkiyetin kaldırılması: Üretim araçları (fabrika, toprak, sermaye) kişilerin değil toplumun olmalıdır.
  • Sınıfsız toplum: İşçi ve işveren ayrımının ortadan kalkması hedeflenir.
  • Ortak üretim ve bölüşüm: Üretim toplum adına planlanır, bölüşüm ihtiyaca göre yapılır.
  • Enternasyonalizm: Hareketin ulusal sınırları aşması öngörülür.

Sosyalizm ile Komünizm Arasındaki Fark

İki kavram sık karıştırılır. MEB ders kitabının yaptığı ayrım şöyledir: sosyalizm, üretim araçlarının mülkiyetinin devlete ait olduğu, üretim ve bölüşümün merkezî bir örgütlenmeyle devlet tarafından planlandığı sistemdir. Sosyalizmin ulaşacağı düşünülen son aşama ise komünizmdir.

  • Sosyalizmde devlet vardır ve üretimi planlar; özel mülkiyet yoktur ya da çok sınırlıdır.
  • Komünizmde devletin de ortadan kalkacağı, toplumun kendi kendini yöneteceği öngörülür.
  • Yani sosyalizm bir geçiş aşaması, komünizm ise varılmak istenen son durum olarak tanımlanır.

Uygulamada bu son aşamaya ulaşıldığı bir örnek görülmemiştir; kendini komünist olarak tanımlayan devletler sosyalist aşamada kalmıştır.

Marx, Engels ve Komünist Manifesto

Komünizmin kuramsal çerçevesi 19. yüzyılda Karl Marx ve Friedrich Engels tarafından çizildi. İkilinin 1848’de yayımladığı Komünist Manifesto, görüşün temel metni sayılır. Marx, Sanayi İnkılabı’nın yarattığı işçi sınıfının durumunu inceleyerek tarihi bir sınıf mücadelesi olarak yorumladı.

Bu düşüncenin ortaya çıktığı zemin önemlidir: Sanayi İnkılabı fabrikalaşmayı, kentleşmeyi ve beraberinde ağır çalışma koşullarını getirmişti. Komünizm, bu koşullara verilen köktenci cevaplardan biri olarak doğdu.

Komünist Manifesto ilk baskısının ilk sayfası, Şubat 1848
Komünist Manifesto, ilk baskı, Şubat 1848. Kaynak: Wikimedia Commons, kamu malı.

Bolşevizm ve 1917 Rus Devrimi

Bolşevizm, Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi içinde 1903’ten itibaren oluşan gruplaşmada çoğunluğu oluşturan ve kendilerini Komünist Parti olarak adlandıran Vladimir İlyiç Lenin ile arkadaşlarının, Marx’ın görüşlerinden yola çıkarak geliştirdikleri anlayıştır.

I. Dünya Savaşı sürerken Rusya’da sosyal, siyasi ve ekonomik sıkıntılar arttı. Bolşevikler 7 Kasım 1917‘de iktidarı ele geçirdi. Çarlık rejimi yıkıldı.

Yeni yönetimin iki kararı Türk tarihi açısından doğrudan sonuç doğurdu:

  • 3 Mart 1918 Brest Litovsk Antlaşması ile Rusya savaştan çekildi; işgal ettiği topraklardan çekilerek Kars, Ardahan ve Batum’u (Elviye-i Selase) Osmanlı Devleti’ne geri verdi.
  • Bolşevik yönetimi, Çarlık hükûmetinin gizli antlaşmalarını dünya kamuoyuna açıkladı. Böylece Osmanlı topraklarının paylaşıldığı gizli antlaşmalar açığa çıktı.

İhtilal, 1922’de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin (SSCB) kuruluşuna yol açtı.

İki Savaş Arası Dönem ve Anti-Komintern Paktı

1930’larda komünizm, Avrupa’da yükselen faşizm ve nazizmin karşısında konumlandı. Japonya ve Almanya 25 Kasım 1936’da Anti-Komintern Paktı‘nı imzalayarak komünizme karşı ülkelerinde sert tedbirler almayı kararlaştırdı. 6 Kasım 1937‘de İtalya da katıldı ve Berlin-Roma-Tokyo Mihveri kuruldu.

II. Dünya Savaşı’nda iki düşman grup ama üç farklı ideoloji karşı karşıya geldi: faşizm, komünizm ve kapitalizm. Savaş sırasında komünizmle kapitalizm aynı safta yer aldı; savaş biter bitmez bu ortaklık sona erdi.

Soğuk Savaş Döneminde Komünizm

II. Dünya Savaşı’ndan sonra dünya iki kutba ayrıldı: ABD önderliğindeki kapitalist blok ile SSCB önderliğindeki komünist blok. Kızıl Ordu’nun ilerlediği Doğu Avrupa ülkelerinde komünist yönetimler kuruldu. Çin, Küba, Vietnam ve Kuzey Kore gibi ülkelerde de komünist rejimler ortaya çıktı.

Bu dönem doğrudan büyük bir savaş yaşanmadan, silahlanma yarışı, uzay rekabeti, propaganda ve vekâlet savaşlarıyla geçtiği için Soğuk Savaş olarak adlandırılır.

Ayrıntılı bilgi: Soğuk Savaş Döneminde Türkiye →

SSCB’nin Dağılması

Merkezî planlı ekonominin verimsizliği, silahlanma yarışının maliyeti ve siyasi baskılara karşı biriken tepkiler SSCB’yi zayıflattı. 1980’lerin ikinci yarısında başlatılan yeniden yapılanma girişimleri sistemi kurtaramadı. 1991’de SSCB dağıldı, bağlı cumhuriyetler bağımsızlıklarını ilan etti. Böylece Soğuk Savaş sona erdi.

Bu dağılma, Türk dünyası açısından da dönüm noktasıdır: Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan bağımsızlıklarını kazandı.

Sınavlarda Komünizm

KPSS, YKS ve okul sınavlarında en çok karıştırılan noktalar:

  • Sosyalizm ≠ komünizm: Sosyalizm devletin planladığı aşama, komünizm varılmak istenen son aşamadır.
  • Bolşevizm, Lenin ve arkadaşlarının Marx’ın görüşlerinden geliştirdiği anlayıştır; komünizmin Rusya’daki biçimidir.
  • Bolşevik İhtilali 7 Kasım 1917, Brest Litovsk Antlaşması 3 Mart 1918’dir.
  • Anti-Komintern Paktı komünizme karşı kurulmuştur; Berlin-Roma-Tokyo Mihveri’ne dönüşmüştür.
  • Komünizm bir ekonomik sistem olduğu kadar siyasi örgütlenme biçimidir; soru kökünde hangisinin sorulduğuna dikkat edilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Komünizm nedir, kısaca?

Bütün malların ortaklaşa kullanıldığı ve özel mülkiyetin olmadığı toplumsal düzendir. Üretim araçlarının topluma ait olmasını, sınıf ayrımının ortadan kalkmasını öngörür.

Komünizmi kim ortaya attı?

Kuramsal temelini Karl Marx ve Friedrich Engels attı. İkilinin 1848’de yayımladığı Komünist Manifesto, görüşün temel metnidir.

Sosyalizm ile komünizm arasındaki fark nedir?

Sosyalizmde üretim araçları devletindir ve üretim devlet tarafından planlanır. Komünizm ise sosyalizmin ulaşacağı düşünülen son aşamadır; bu aşamada devletin de ortadan kalkacağı öngörülür.

Bolşevizm ne demek?

Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi içinde 1903’ten itibaren çoğunluğu oluşturan, kendini Komünist Parti olarak adlandıran Lenin ve arkadaşlarının Marx’ın görüşlerinden geliştirdiği anlayıştır.

Bolşevik İhtilali Osmanlı Devleti’ni nasıl etkiledi?

Rusya savaştan çekildi. 3 Mart 1918 Brest Litovsk Antlaşması ile Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı Devleti’ne geri verildi. Ayrıca Bolşevikler Çarlık dönemine ait gizli antlaşmaları açıklayınca Osmanlı topraklarının paylaşım planları ortaya çıktı.

SSCB ne zaman dağıldı?

1991’de dağıldı. Bağlı cumhuriyetler bağımsızlıklarını ilan etti ve Soğuk Savaş sona erdi.

Kaynaklar: MEB T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 12 ders kitabı (komünizm, sosyalizm ve Bolşevizm tanımları, Bolşevik İhtilali ve Anti-Komintern Paktı bölümleri).

Hazırlayan: · Son güncelleme: Kasım 2026