Kısaca: Kars Antlaşması, Sovyet Rusya’nın aracılığıyla 13 Ekim 1921‘de TBMM Hükûmeti ile Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan Sovyet cumhuriyetleri arasında imzalandı. TBMM heyetine Kazım Karabekir Paşa başkanlık etti. Antlaşmayla Moskova Antlaşmasının hükümleri Kafkas cumhuriyetlerince de kabul edildi ve Türkiye’nin doğu sınırı kesinleşti; bugünkü doğu sınırı bu antlaşmaya dayanır. Doğu güvenceye alınınca buradaki askerî birlikler ve silahlar Batı Cephesi’ne kaydırıldı.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Tarih | 13 Ekim 1921 |
| Taraflar | TBMM Hükûmeti ile Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan SSC (Sovyet Rusya aracılığıyla) |
| TBMM heyet başkanı | Kazım Karabekir Paşa |
| Sınır | Türkiye’nin doğu sınırı kesinleşti (bugünkü sınır) |
| Nahçıvan | Azerbaycan’a bağlı özerk bölge; statüsü taraflarca değiştirilemez |
| Önemi | Doğudaki kuvvetler Batı Cephesi’ne aktarıldı |
📌 SINAV NOTU: Kars Antlaşması, doğu sınırını kesinleştiren antlaşmadır ve Moskova’nın devamıdır. Sınavlarda Millî Mücadele döneminde sınırlarımızı belirleyen antlaşmalar sorulur: doğu sınırı Kars (1921), güney sınırı büyük ölçüde Ankara (1921), batı sınırı Lozan (1923). Türkiye’nin bugün Nahçıvan üzerinde garantörlük hakkı da bu antlaşmaya dayanır.
Antlaşmanın Nedeni
Moskova Antlaşması’nın ardından Kafkasya’daki Sovyet cumhuriyetlerinin de doğu sınırını tanıması gerekiyordu. Sakarya Meydan Muharebesi’nden kısa süre sonra Sovyet Rusya’nın aracılığıyla TBMM Hükûmeti ile Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan temsilcileri Kars’ta bir araya geldi. Kazım Karabekir Paşa’nın başkanlık ettiği TBMM heyetinin katıldığı konferans sonunda 13 Ekim 1921‘de Kars Antlaşması imzalandı.
Kars Antlaşmasının Maddeleri
- Moskova Antlaşması’nın hükümleri Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan tarafından da kabul edildi.
- Taraflar birbirlerinin varlığını tanıdı; Türkiye’nin doğu sınırı bugünkü şekliyle belirlendi.
- Kars ve Ardahan Türkiye’de kaldı; Batum Gürcistan’a bırakıldı, Türkiye Batum limanından serbestçe yararlanabilecekti.
- Nahçıvan, Azerbaycan’a bağlı özerk bir bölge olacak ve bu statü taraflarca değiştirilemeyecekti.
- Osmanlı ile Çarlık Rusyası arasında yapılan antlaşmalar geçersiz sayıldı.
Sonuçları ve Önemi
- Türkiye’nin doğu sınırı kesinleşti; bu sınır bugün de geçerlidir.
- Doğu Cephesi’ndeki askerî birlikler ve silahlar Batı Cephesi’ne kaydırılabildi.
- Kafkas cumhuriyetleriyle ilişkiler barışçı bir zemine oturdu.
- Nahçıvan’ın statüsü güvence altına alındı.
Doğu Cephesi’nin tamamı için Doğu Cephesi ve Gümrü Antlaşması sayfalarına bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Kars Antlaşması ne zaman imzalandı?
13 Ekim 1921’de imzalandı.
Kars Antlaşması kimler arasında yapıldı?
TBMM Hükûmeti ile Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan Sovyet cumhuriyetleri arasında, Sovyet Rusya aracılığıyla yapıldı.
Kars Antlaşması’nın en önemli sonucu nedir?
Türkiye’nin doğu sınırının kesinleşmesidir.
Kars Antlaşması’nda TBMM’yi kim temsil etti?
Kazım Karabekir Paşa başkanlığındaki heyet temsil etti.
Kars Antlaşması’nda Nahçıvan hakkında ne karar verildi?
Nahçıvan’ın Azerbaycan’a bağlı özerk bir bölge olması ve bu statünün değiştirilememesi kararlaştırıldı.
Türkiye’nin doğu sınırını belirleyen antlaşma hangisidir?
Kars Antlaşması’dır (13 Ekim 1921).
Kaynak: MEB, T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 12 ders kitabı, 2. ünite: Kars Antlaşması (13 Ekim 1921). Görsel: Kars Antlaşması sınır haritası, Peachy1621 (Wikimedia Commons, CC0).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
: Doğu Sınırının Kesinleşmesi){kind=link}