Kısaca: Yaş Antlaşması, Ocak 1792’de Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalanarak 1787-1792 savaşını sona erdirdi. Osmanlı Devleti bu antlaşmayla Kırım’ın Rusya’ya ait olduğunu kabul etti ve Dinyester Nehri iki devlet arasında sınır oldu. MEB ders notlarında Yaş Antlaşması, Osmanlı’nın Dağılma Dönemi’nin başlangıcı olarak gösterilir.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Tarih | Ocak 1792 (TDV ve Z. Koçak: 10 Ocak 1792; onay belgeleri 10 Şubat 1792’de değiş tokuş edildi) |
| Taraflar | Osmanlı Devleti – Rusya (arabulucu yoktu) |
| Padişah | III. Selim (Sadrazam Koca Yusuf Paşa) |
| Başlıca maddeler | Küçük Kaynarca Antlaşması’nın onaylanması; Kırım’ın Rusya’ya ait olduğunun kabulü; Dinyester’in sınır olması; Eflak ve Boğdan’ın Osmanlı’ya geri verilmesi |
| Önemi | Kırım’ın kaybı kesinleşti; Rusya Karadeniz’in kuzey kıyısında güçlendi; ders notlarına göre Dağılma Dönemi başladı |
📌 SINAV NOTU: Yaş Antlaşması (1792) = Rusya + Kırım’ın Rusya’ya ait olduğunun kabulü + Dinyester sınırı. Ders notlarında Osmanlı tarihi dönemlendirilirken Gerileme “Karlofça’dan Yaş’a (1699-1792)”, Dağılma ise “Yaş’tan saltanatın kaldırılmasına (1792-1922)” diye verilir. Aynı savaşın Avusturya ile biten ayağı 1791 Ziştovi Antlaşması‘dır; ikisini karıştırmayın.
Arka Plan
1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım bağımsız sayılmış, Osmanlı’dan siyasi olarak ayrılmıştı. Rusya 1783’te Kırım’ı ilhak etti. TDV’deki “Yaş Antlaşması” maddesine (Kemal Beydilli) göre Osmanlı Devleti bu ilhakı 8 Ocak 1784 tarihli bir senetle kabul etmek zorunda kaldı.
Kırım’ı geri almak isteyen Osmanlı Devleti Ağustos 1787’de Rusya’ya savaş açtı; Avusturya da Şubat 1788’de Rusya’nın yanında savaşa girdi. Ders notlarına göre Ruslar Yaş, Hotin ve Özi kalelerini aldı ve bölge halkını katletti. 1789’da tahta çıkan III. Selim, yenilikler yapabilmek için barış istiyordu.
Ağustos 1791’de Avusturya ile Ziştovi Antlaşması imzalandı. Ancak Osmanlı ordusu 9 Temmuz 1791’de Maçin’de ağır bir yenilgi almıştı ve müttefik Prusya’dan Rus cephesinde yardım gelmedi. Deniz Kılıç’a göre İstanbul’daki meşveretlerde Rusya ile barış kararı alındı. 11 Ağustos 1791’de Kalas’ta ateşkes imzalandı ve Ziştovi’deki Osmanlı heyeti Yaş’a gönderildi.
Yaş Antlaşması’nın Maddeleri
Görüşmeler Rus işgali altındaki Yaş şehrinde, Kılıç’a göre 10 Kasım 1791’de başladı. Rusya’nın isteğiyle bu kez arabulucu devlet yoktu. Osmanlı heyetinin başında yine Reisülküttap Abdullah Birri Efendi, Rus heyetinin başında Kont Bezborodko bulunuyordu. Ders notları ve TDV’ye göre başlıca hükümler şunlardır:
- Küçük Kaynarca Antlaşması ve sonraki düzenlemeler yeniden onaylandı.
- Osmanlı Devleti, Kırım’ın Rusya’ya ait olduğunu kabul etti.
- Dinyester (Turla) Nehri iki devlet arasında sınır oldu. Ders notlarına göre Akkerman, Kili ve İsmail kaleleri Osmanlı’da kaldı, Özi Rusya’ya geçti.
- Rusya’nın işgal ettiği Eflak ve Boğdan Osmanlı’ya geri verildi; buraların halkına iki yıl vergi muafiyeti tanındı.
- Osmanlı Devleti, Kuban bölgesinden Rus topraklarına yapılacak akınları önlemeyi ve doğacak zararı tazmin etmeyi üstlendi.
- Esirler serbest bırakılacaktı. Rusya’nın 24.000 kese olarak istediği savaş tazminatından görüşmelerin sonunda vazgeçildi.
Kafkasya hükmü kaynaklarda farklı aktarılır. Ders notları Gürcistan’ın Rus egemenliğine bırakıldığını yazar. TDV ise Rusya’nın Tiflis hanlığına saldırmamayı kabul ettiğini belirtir ve Ahıska ile ilgili sorunların sonraki yazışmalara bırakıldığını kaydeder. Sınavda bu madde nadiren sorulur; esas olan Kırım ve Dinyester hükümleridir.
Sonuçları ve Önemi
- Kırım’ın kaybı kesinleşti. Osmanlı 1784’te senetle kabul ettiği ilhakı bu kez bir barış antlaşmasıyla tanıdı.
- Rusya Dinyester’e kadar ilerledi ve Karadeniz’in kuzey kıyısında güçlendi. TDV’ye göre Osmanlı kaybettiği hiçbir toprağı geri alamadı.
- Ders notlarına göre Yaş Antlaşması Dağılma Dönemi’nin başlangıcı sayılır.
- TDV’ye göre savaş bitince Nizam-ı Cedit ıslahatlarına geçildi. MEB Tarih 11 kitabına göre bu yeni orduya ilk girenler arasında 1787-1792 savaşında esir alınanlar da vardı.
- 1793’te iki devlet arasında elçiler gönderildi; Osmanlı tarafından Mustafa Rasih Efendi Rusya’ya gitti.
Yaş, Osmanlı’nın Karadeniz’deki üstünlüğünü yitirmesinin hukuki sonucudur. TDV’nin aktardığına göre III. Selim, düşmanın ordunun içinde bulunduğu zayıflığı bildiğini açıkça söylüyordu. Bu farkındalık padişahı köklü bir askerî ıslahata yöneltti. Rusya ile ilişkilerin sonraki aşamaları için 1829 Edirne Antlaşması, dönemin bütünü için Gerileme Dönemi Siyasi Olayları ve 19. Yüzyıl Siyasi Olayları sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Kısa Kronoloji
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1774 | Küçük Kaynarca Antlaşması |
| 1783 | Kırım’ın Rusya tarafından ilhakı |
| 8 Ocak 1784 | İlhakın senetle kabulü |
| Ağustos 1787 | Osmanlı’nın Rusya’ya savaş ilanı |
| 9 Temmuz 1791 | Maçin yenilgisi |
| 4 Ağustos 1791 | Avusturya ile Ziştovi Antlaşması |
| 11 Ağustos 1791 | Kalas ateşkesi |
| 10 Ocak 1792 | Yaş Antlaşması |
| 10 Şubat 1792 | Onay belgelerinin değiş tokuşu |
Sıkça Sorulan Sorular
Yaş Antlaşması ne zaman ve kiminle imzalandı?
Ocak 1792’de, III. Selim döneminde Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalandı. TDV ve akademik çalışmalar tarih olarak 10 Ocak 1792’yi verir.
Yaş Antlaşması’nın maddeleri nelerdir?
Küçük Kaynarca Antlaşması onaylandı, Osmanlı Kırım’ın Rusya’ya ait olduğunu kabul etti, Dinyester Nehri sınır oldu, Eflak ve Boğdan Osmanlı’ya geri verildi.
Yaş Antlaşması neden önemlidir?
Kırım’ın kaybı bir barış antlaşmasıyla kesinleşti ve Rusya Dinyester’e kadar ilerledi. Ders notlarında Osmanlı’nın Dağılma Dönemi’nin başlangıcı sayılır.
Yaş Antlaşması ile hangi nehir sınır oldu?
Dinyester (Turla) Nehri sınır oldu. Akkerman, Kili ve İsmail Osmanlı’da kaldı, Özi Rusya’ya geçti.
Kırım ne zaman Rusya’ya geçti?
Küçük Kaynarca (1774) ile bağımsız sayılan Kırım’ı Rusya 1783’te ilhak etti. Osmanlı bunu 1784’te bir senetle, 1792 Yaş Antlaşması ile de kesin olarak kabul etti.
Görsel: III. Selim portresi, J. Warnia-Zarzecki (Wikimedia Commons, kamu malı). Kaynak: MEB Tarih 10 ders notları (Osmanlı tarihinin dönemlere ayrılması; III. Selim Dönemi), MEB Tarih 11 ders kitabı (Nizam-ı Cedit ordusu; kronoloji); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Yaş Antlaşması” ve “Ziştovi Antlaşması” maddeleri (Kemal Beydilli); Zülfiye Koçak, “1787-1792 Osmanlı Rus Savaşında Değişen Dengeler ve Yaş Antlaşması”, Tarih İncelemeleri Dergisi 32/2 (2017); Deniz Kılıç, “Ziştovi ve Yaş Görüşmeleri Örneği Üzerinden Osmanlı Diplomasisini Okumak”, Cihannüma III/1 (2017).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
: Maddeleri, Kırım ve Dinyester Sınırı){kind=link}