Kısaca: 1700 İstanbul Antlaşması, II. Mustafa döneminde Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalanan barıştır. Karlofça görüşmelerinde antlaşma imzalamayan Rusya ile ayrıca yapıldı. Azak Kalesi Rusya’ya bırakıldı, Rusya’ya İstanbul’da elçi bulundurma hakkı tanındı ve Rusya’nın Kırım Hanlığı’na ödediği yıllık vergi kaldırıldı. Ruslar böylece Karadeniz’e inme politikasında ilk adımı atmış oldu.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Tarih | Temmuz 1700, İstanbul. Osman Köse’ye göre Osmanlı arşiv kayıtlarında 13 Temmuz 1700 |
| Taraflar | Osmanlı Devleti – Rusya |
| İmzalayanlar / Padişah | II. Mustafa – Çar I. Petro; Rus elçisi Emelyan Ukraintsev |
| Başlıca maddeler | Azak ve çevresi Rusya’ya; Özi (Dinyeper) üzerindeki kaleler yıkılarak Osmanlı’ya geri verilecek; Rusya Kırım’a vergi ödemeyecek; Rus elçisine diğer devlet elçileri gibi davranılacak; Rus hacıları Kudüs’e serbestçe gidebilecek; 30 yıl süreli |
| Önemi | Rusya’nın Karadeniz’e inme politikasında ilk adım; Karlofça’nın tamamlayıcısı |
📌 SINAV NOTU: 1699 Karlofça’yı imzalamayan Rusya ile ertesi yıl 1700 İstanbul Antlaşması yapıldı. Sınavda üç bilgi öne çıkar: Azak Rusya’ya bırakıldı, Rusya İstanbul’da elçi bulundurma hakkı kazandı ve Ruslar Karadeniz’e inme politikasında ilk adımı attı. Azak 1711 Prut Antlaşması ile geri alındı. Ruslar Karadeniz’de ticaret hakkını ancak 1774 Küçük Kaynarca ile elde etti.
Arka Plan: Azak’ın Kaybı ve Karlofça
Osmanlı Devleti ile Rusya arasındaki ilk antlaşma Bahçesaray Antlaşması’dır. MEB Tarih 11 bu antlaşmayı 1681’e, ders notları 1678’e tarihler; sınavda kitabın verdiği 1681 esas alınır. 1683’teki II. Viyana Kuşatması‘ndan sonra papanın teşvikiyle Kutsal İttifak kuruldu. Rusya da 1686’da bu ittifaka katılarak Osmanlı’ya karşı savaşa girdi.
Rusların 1695’teki Azak kuşatması Kırım kuvvetlerinin direnişiyle başarısız oldu. TDV’deki “Mustafa II” maddesine (Abdülkadir Özcan) göre Çar I. Petro ertesi yıl Azak’ı nehirden ve karadan yeniden kuşattı. Daha önceki kuşatmada hasar görmüş kale fazla dayanamadı ve 6 Ağustos 1696’da Ruslara teslim oldu. Bu kayıp Osmanlı kamuoyunda büyük üzüntü yarattı.
1699’da Osmanlı Devleti Avusturya, Lehistan ve Venedik ile Karlofça Antlaşması‘nı imzaladı. MEB Tarih 11’e göre görüşmelere katılan Rus temsilci tam yetkili olmadığı gerekçesiyle antlaşmayı imzalamadı. Bunun üzerine Petro, elçisi Emelyan Ukraintsev’i İstanbul’a gönderdi. Köse’ye göre Rus heyeti, Azak’ta hazırlanan Krepost adlı gemi ve bir filo eşliğinde geldi.
Görüşmeler zor geçti. Ruslar Özi üzerindeki Gazi Kerman ve Şahin Kerman kalelerini, esirlerin serbest bırakılmasını, Kudüs’e giden hacıların korunmasını ve Kerç’i istiyordu. Osmanlı Devleti ise işgal edilen yerlerin boşaltılmasını şart koştu. Rusların Azak ile İstanbul arasında Rus gemilerinin serbestçe dolaşması teklifini Osmanlı murahhasları kesinlikle reddetti.
1700 İstanbul Antlaşması’nın Maddeleri
Köse’nin yayımladığı antlaşma metnine göre başlıca hükümler şunlardır:
- Azak Kalesi, ona bağlı eski ve yeni kaleler ve aradaki topraklar Rusya’ya bırakılacak.
- Rusların Özi (Dinyeper) üzerinde işgal ettiği Gazi Kerman, Doğan Kerman, Şahin Kerman ve Nusret Kerman kaleleri yıkılacak ve bir daha kale yapılmamak şartıyla Osmanlı’ya teslim edilecek.
- Rus tebaası ve Kazaklar Kırım ile Taman’a saldırmayacak, Kazaklar kayıklarla Karadeniz’e çıkmayacak; Kırım hanları da Rus topraklarına akın yapmayacak.
- Rusya, Kırım Hanlığı’na her yıl ödediği vergiyi bundan sonra vermeyecek.
- İki taraf savaş esirlerini serbest bırakacak; ticaret meseleleri daha sonra görüşülecek.
- Rus tebaası ve rahipler Kudüs’ü vergi ödemeden ziyaret edebilecek.
- İstanbul’daki Rus temsilcisine diğer devletlerin elçilerine uygulanan usulle davranılacak.
- Antlaşma 30 yıl süreli olacak; yazışmalarda iki hükümdarın unvanlarına yer verilecek.
Elçilik maddesi konusunda kaynaklar farklı vurgular yapar. MEB Tarih 11 ve Köse, Rusya’nın bu antlaşmayla İstanbul’da daimî elçi bulundurma hakkı kazandığını yazar; ilk Rus büyükelçisi Tolstoy 1702’de geldi. Sinan Yüksel ise bu hakkın açıkça 5 Kasım 1720 tarihli ikinci İstanbul Antlaşması ile tanındığını belirtir. Sınavda MEB’in verdiği bilgi esas alınır.
Sonuçları ve Önemi
- MEB ders notlarına göre Ruslar Azak’ı alarak Karadeniz’e inme politikasında ilk adımı attı. MEB Tarih 11 bunu Rusya’nın “ilk defa Karadeniz’e çıkma fırsatı” bulması olarak anlatır.
- Köse’ye göre Karadeniz’in bir “Türk gölü” olma özelliği yara aldı. Ancak Osmanlı Devleti, Rus gemilerinin Karadeniz’de dolaşmasına izin vermedi.
- Köse’ye göre bu, Osmanlı Devleti’nin Rusya karşısında mağlup taraf olarak imzaladığı ilk antlaşmadır. Rus çarlarına da yazışmalarda diğer hükümdarlarla eşit muamele edilmeye başlandı.
- MEB Tarih 11, II. Mustafa döneminde imzalanan 1699 Karlofça ve 1700 İstanbul antlaşmalarının büyük toprak kayıplarına yol açtığını vurgular.
Yüksel’e göre Petro, güneyde barışı sağladıktan bir ay sonra İsveç’e savaş açtı ve Baltık’a yöneldi. Bununla birlikte MEB Tarih 11’e göre Rusya, antlaşmaya aykırı olarak Azak’ta ve Dinyeper’de yeni kaleler ve donanma inşa ettirdi, Balkanlardaki Ortodoksları da kışkırttı. Osmanlı Devleti 1710’da savaş kararı aldı ve 1711’de Prut Antlaşması ile Azak geri alındı. Köse’ye göre Rusya, Karadeniz’de ticaret hakkını ancak 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile elde edebildi. Dönemin genel çerçevesi için Osmanlı Gerileme Dönemi sayfamıza bakabilirsiniz.
Kısa Kronoloji
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1681 | Bahçesaray Antlaşması (ders notlarında 1678) |
| 1683 | II. Viyana Kuşatması |
| 1686 | Rusya’nın Kutsal İttifak’a katılması |
| 1695 | Rusların başarısız Azak kuşatması |
| 6 Ağustos 1696 | Azak’ın Ruslara teslim olması |
| 1699 | Karlofça Antlaşması |
| 13 Temmuz 1700 | İstanbul Antlaşması |
| 1702 | İlk Rus büyükelçisi Tolstoy’un gelişi |
| 1711 | Prut Antlaşması; Azak’ın geri alınması |
| 1774 | Küçük Kaynarca Antlaşması |
Sıkça Sorulan Sorular
1700 İstanbul Antlaşması kimler arasında imzalandı?
II. Mustafa döneminde Osmanlı Devleti ile Çar I. Petro yönetimindeki Rusya arasında, Temmuz 1700’de İstanbul’da imzalandı. Rus tarafını elçi Emelyan Ukraintsev temsil etti.
1700 İstanbul Antlaşması’nın maddeleri nelerdir?
Azak Kalesi Rusya’ya bırakıldı, Özi üzerindeki kaleler yıkılarak Osmanlı’ya geri verildi, Rusya’nın Kırım’a ödediği yıllık vergi kaldırıldı, Rusya’ya İstanbul’da elçi bulundurma hakkı tanındı ve Rus hacılarına Kudüs’e serbest geçiş verildi.
1700 İstanbul Antlaşması’nın önemi nedir?
Ruslar Azak’ı alarak Karadeniz’e inme politikasında ilk adımı attı. Antlaşma, Rusya’nın imzalamadığı Karlofça Antlaşması’nın tamamlayıcısıdır.
Rusya neden Karlofça Antlaşması’nı imzalamadı?
MEB Tarih 11’e göre Karlofça görüşmelerine katılan Rus temsilci tam yetkili olmadığı gerekçesiyle antlaşmayı imzalamadı. Bu yüzden Rusya ile 1700’de ayrıca İstanbul Antlaşması yapıldı.
Azak ne zaman geri alındı?
Rusya’nın antlaşmaya aykırı olarak Azak ve Dinyeper’de kale ve donanma yapması üzerine savaş çıktı. Azak, 1711 Prut Antlaşması ile Osmanlı’ya geri verildi.
Görsel: Sultan II. Mustafa portresi (Wikimedia Commons, kamu malı). Kaynak: MEB Tarih 11 ders kitabı (Karlofça ve İstanbul Antlaşmaları; III. Ahmed Dönemi ve Prut), MEB Tarih 10 ders notları (İstanbul Antlaşması 1700; Osmanlı-Rusya İlişkileri); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mustafa II” maddesi (Abdülkadir Özcan); Osman Köse, “Rusya’nın Karadeniz’le İlk Buluşması: İstanbul Antlaşması (13 Temmuz 1700)”, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 15/28 (2012); Sinan Yüksel, “Kuzey Savaşları Sırasında Rusya’nın Karadeniz’e Yönelik Faaliyetleri” (DergiPark).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
