Büyük Selçuklu Devleti (1040-1157)

Büyük Selçuklu Devleti tarihimizde önemli izler bırakan en önemli devletlerden biridir.

1035 yılında küçük bir göçebe topluluk hâlinde Ceyhun nehrini geçerek Horasan’a giren Selçuklular, 1040’ta Gazneliler‘e karşı kazandıkları zaferin ardından İran coğrafyasında güçlü bir devlet kurdular.

Kısa sürede büyük bir imparatorluğa dönüşen bu devlet, Çin sınırlarından İstanbul önlerine, Aral gölü ve Kafkaslar’dan Kızıldeniz ve Mısır’a kadar geniş bir coğrafyaya hâkim oldu.

Selçuklular, devrin önemli siyasî hadiselerinin yanında Yakındoğu’nun etnik, dinî ve kültürel yapısının yeniden şekillenmesinde de ciddi bir rol oynadılar.

Şimdi Büyük Selçuklu Devleti‘nin önemli özelliklerini çok fazla detaya girmeden anlatmaya çalışalım.

Büyük Selçuklu Devleti Kısaca

Büyük Selçuklu Devleti, Oğuzların Kınık boyundan gelen Tuğrul ve Çağrı Beylerin 1040 Dandanakan Savaşı‘nda Gaznelileri yenmesiyle kuruldu. Tuğrul Bey 1055’te Bağdat’a girerek İslam dünyasının siyasi liderliğini Türklere geçirdi, Alparslan 1071 Malazgirt Savaşı ile Anadolu’nun kapılarını açtı, devlet Melikşah döneminde en geniş sınırlarına ulaştı. Taht kavgaları, Bâtınîlik ve 1141 Katvan yenilgisiyle zayıflayan devlet, 1157’de Sultan Sencer’in ölümüyle sona erdi.

Sınavda En Çok Sorulan Bilgiler

Kuruluş

🔷 Büyük Selçuklular, Oğuzların Üçok koluna dâhil olup Deniz Han soyunun “Kınık” boyundandır.

🔷 Kınık boyunun bilinen ilk boy beyi Dukak Bey’dir.

🔷 Dukak Bey’den sonra Kınık boyunun başına Selçuk Bey geçmiştir. Bu dönemde Kınık boyu İslamiyet’i kabul etmiştir (962).

🔷 Tuğrul ve Çağrı Beyler Dönemi’nde Gaznelilerle yapılan 1040 Dandanakan Savaşı’ndan sonra Büyük Selçuklu Devleti’nin kuruluşu tamamlanmış, tam bağımsız bir devlet haline gelmiştir. (İran)

🔷 Devletin resmi kurucusu Tuğrul Bey’dir.

📌 SINAV NOTU: İran’da kurulmalarından dolayı resmi dilleri Farsça olmuştur.

🔷 Çağrı Bey yeni yurt arayışları ve İslamiyet’i yayma düşüncesiyle Anadolu’ya ilk keşif akınlarını yapmıştır (1016 – 1021).

Tuğrul Bey Dönemi (1040-1063)

Pasinler Savaşı (1048)

🔷 Anadolu’ya başlayan Türk akınlarından rahatsız olan Bizans ile Selçuklular arasında 1048 Pasinler Savaşı yaşanmış ve Bizans yenilmiştir.

🔷 Savaş sonunda Gürcü Kralı Liparit esir alınmıştır.

📌 SINAV NOTU: Pasinler Savaşı Selçukluların Bizans’a karşı kazandığı ilk büyük zaferdir. Bu savaş, Türklerin Anadolu’da Bizans’la Anadolu için yaptığı ilk savaştır.

Tuğrul Bey’in Bağdat Seferi (1055)

🔷 Tuğrul Bey, 1055 yılında Abbasi Halifesi’ni Şii Büveyhoğullarının baskısından kurtarınca halife tarafından kendisine “Doğunun ve Batının Sultanı” ünvanı verilmiştir.

📌 SINAV NOTU: Bu gelişme, İslam Dünyası’nda siyasi liderliğin Türklere geçtiğini gösterir. Böylece Abbasi Halifeliği de Büyük Selçuklu koruyuculuğuna girmiş oldu. Aynı zamanda siyasi otoritenin Tuğrul Bey’de dini otoritenin de Abbasi halifesinde olması laik devlet anlayışının uygulandığının göstergesidir.

“Makam seni, gururlandırmasın, kibirlendirmesin! Büyüklük taslayanlara özenme! Allah her büyükleneni hakir ve zelil eder!”

TUĞRUL BEY

Alparslan Dönemi (1063-1072)

🔷 1064’te Sultan Alparslan Hristiyanlar için kutsal kabul edilen Ani‘yi fethetti. Bunun üzerine halife kendisine “Fetihlerin Babası” anlamına gelen “Ebul Feth” unvanını verdi.

🔷 Alparslan Dönemi’nde, devletin vezirlik makamına İran (Fars) asıllı Nizam-ül Mülk getirilmiştir.

📌 SINAV NOTU: Bu gelişme, Selçuklu devlet yönetiminde, İran kökenlilerin zamanla etkilerini artırma yolunu da açmıştır.

🔷 Fatımilerin Şii propagandası yapmak amacıyla açtıkları Dar-ül Hikme adı verilen medreseye karşı, Bağdat’ta vezir Nizam-ül Mülk adına Nizamiye Medreseleri açılmıştır. (Bu medrese dünya tarihinin ilk üniversitesi kabul edilir.)

🔷 Bu dönemde Hasan Sabbah’ın kurmuş olduğu Bâtıni mezhep taraftarlarıyla ve Mısır’daki Şii Fatımi Devleti’yle mücadele başlamıştır.

Malazgirt Savaşı (1071)

🔷 Türkleri Anadolu’dan atmak isteyen Bizans’a karşı Malazgirt Savaşı yapılmış ve bu savaşı Alparslan önderliğindeki Selçuklular kazanmıştır.

🔷 Malazgirt Savaşı’nın sonuçları ise şunlardır;

• Anadolu’nun kapısı Türklere açıldı.
• Türklerin Anadolu’ya yerleşmeye başlamasıyla Türkiye Tarihi başladı.
• İslam dünyası üzerindeki Bizans baskısı sona erdi.
• Türkleri tek başına yenemeyeceğini anlayan Bizans imparatorluğu Avrupa’dan yardım isteyerek Haçlı Seferleri‘nin başlamasına neden oldu.
• İlk defa bir Bizans İmparatoru ( Romen Diyojen ) Müslüman bir sultana esir düştü.
• I.Dönem Anadolu Beylikleri kuruldu.
• Türklerin batıya ilerleyişi hızlandı.

📌 SINAV NOTU: Tarihte Malazgirt Savaşı’na “Yurtaçan” , Miryokefalon Savaşına “Yurttutan” , Büyük Taarruz’a ise “Yurtkurtaran” isimleri verilmiştir.

📌 SINAV NOTU: Malazgirt Savaşı sırasında Peçenekler ve Uzlar Büyük Selçuklu Devleti tarafına geçerek savaşın kazanılmasında rol oynamışlardır.

📌 SINAV NOTU: Malazgirt Savaşından sonra Sultan Alparslan ; “Anadolu’da fethedilen topraklar fethedenin malıdır.” uygulamasını başlattı.
Olumlu Sonucu: Anadolu kısa sürede fethedilerek Türkleşmesi sağlandı ve Müslümanlık yayıldı.
Olumsuz Sonucu: Merkezi otorite zayıflamaya başladı.

Melikşah Dönemi (1072-1092)

🔷 Melikşah Dönemi’nde devlet en parlak dönemini yaşamış ve en geniş sınırlarına ulaşmıştır.

🔷 Vezir Nizamülmülk askeri harcamaları karşılamak için ilk kez “İkta” sistemini kurdu.

🔷 Bu dönemde göçebe Türkmen isyanları baş göstermiştir. Ayrıca Şii kökenli propaganda da ülke genelinde yoğunlaşmıştır.

🔷 Mali işlerin düzenlenmesi amacıyla, Melikşah tarafından Ömer Hayyam’a güneş yılı esasına dayalı Celali Takvim yaptırılmıştır.

🔷 Vezir Nizam-ül Mülk 1092’de bir Bâtıni fedaisi tarafından öldürülmüş, Melikşah da kısa süre sonra şüpheli bir şekilde ölmüştür.

📌 SINAV NOTU: Büyük Selçuklulardaki Dini – Şii karakterli Batini isyanları, Anadolu Selçuklu Devleti’ndeki Baba İshak ve Osmanlı Devleti’ndeki Şeyh Bedrettin isyanlarına benzetilebilir.

Yıkılış

🔷 Büyük Selçuklu Devleti’nin yıkılış nedenleri şunlardır;

• Hasan Sabbah’ın başlatmış olduğu Haşhaşilik (Batınilik) hareketi sonucunda Selçuklu devlet adamlarının suikastle öldürülmesi
• Abbasilerin gizli faaliyetleri
• Oğuzların devlete küsmesi ve isyan etmesi
• Taht kavgaları
• Melik ve Atabeylerin bağımsızlık çalışmaları
• 1141’de Karahitaylar ile yapılan Katvan Savaşı‘nın kaybedilmesi.(En önemli nedenidir.)

🔷 1157 yılında Sultan Sencer‘in ölümüyle Büyük Selçuklu Devleti yıkılmıştır.

🔷 Büyük Selçuklu Devleti’nin yıkılmasıyla kurulan devletler şunlardır;

Kronoloji

Çıkmış Sorular

Bu konudan çıkmış soruları ve cevaplarını görmek için: 2026 KPSS Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Ön Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Ortaöğretim Tarih Soruları · 2024 KPSS Ön Lisans Tarih Soruları. Ünitenin özeti: İlk Türk-İslam Devletleri Önemli Notlar.

Sıkça Sorulan Sorular

Büyük Selçuklu Devleti ne zaman ve nasıl kuruldu?

Büyük Selçuklu Devleti, Tuğrul ve Çağrı Beylerin 1040 Dandanakan Savaşı’nda Gaznelileri yenmesiyle kuruldu. Devletin resmî kurucusu Tuğrul Bey’dir.

Malazgirt Savaşı’nın sonuçları nelerdir?

Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı, Türkiye tarihi başladı, Anadolu’da ilk Türk beylikleri kuruldu. Bizans’ın Avrupa’dan yardım istemesi Haçlı Seferleri’ne zemin hazırladı.

Nizamiye medreseleri neden açıldı?

Vezir Nizamülmülk, Fatımîlerin Şii propagandasına karşı Sünni düşünceyi güçlendirmek ve devlete yetişmiş insan kazandırmak için Nizamiye medreselerini açtı. En ünlüsü 1067’de açılan Bağdat Nizamiyesi’dir.

Büyük Selçuklu Devleti neden yıkıldı?

Taht kavgaları, melik ve atabeylerin bağımsızlık çabaları, Bâtınî suikastleri, Oğuz isyanları ve en önemlisi 1141’de Karahitaylara karşı kaybedilen Katvan Savaşı devleti yıktı. 1157’de Sultan Sencer’in ölümüyle devlet sona erdi.

Kaynakça

• Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti, Ötüken Neşriyat.
• Ali Sevim, Erdoğan Merçil, Selçuklu Devletleri Tarihi, Türk Tarih Kurumu.
• Mehmet Altay Köymen, Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi, Türk Tarih Kurumu.
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Selçuklular”, “Malazgirt Savaşı” maddeleri.
• MEB, Ortaöğretim Tarih 9 ders kitabı.

Bu bilgiler MEB ve Akademik kaynaklar referans kullanılarak hazırlanmıştır.

Video

Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Ekim 2026