İlk Türk-İslam Devletleri Önemli Notlar

İslamiyet sonrası Türk Devletlerini tek tek inceledik ve artık İlk Türk-İslam Devletleri ünitesinin sonuna gelmiş bulunuyoruz.

Bu yazıda sizlerle beraber ünitenin özeti sayılabilecek ve sınavlarda karşımıza çıkabilecek önemli bilgileri tekrar hatırlıyor olacağız.

Ünitenin tamamını tek dosyada çalışmak isterseniz özet PDF’i indirebilir, konuları hareketli haritalarla anlattığımız kısa videolar için YouTube kanalımıza, ünite ile ilgili sorular için Instagram sayfamıza göz atabilirsiniz.

İlk Türk-İslam Devletleri Kısaca

751 Talas Savaşı’ndan sonra Türkler arasında İslamiyet hızla yayıldı. İslamiyet’i resmî din olarak kabul eden ilk Türk devleti Karahanlılar, imparatorluk özelliği taşıyan ilk Türk-İslam devleti Gazneliler, İslam dünyasının siyasi liderliğini üstlenen ilk Türk devleti ise Büyük Selçuklulardır. 1071 Malazgirt Savaşı ile Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı. Mısır’da Tolunoğulları, İhşitler ve Memlükler; Hindistan’da Babürlüler bu dönemin öteki önemli Türk devletleridir.

Sınavda En Çok Sorulan “İlk”ler

İlk Türk-İslam Devletleri Önemli Notlar

Türkler Arasında İslamiyet’in Yayılması

✴ İslamiyeti toplu halde kabul eden ilk Türk boyu Karluklar‘dır. (751)

✴ İlk kez İslamiyeti kabul eden ve devletin resmi dini ilan eden devlet Karahanlılar‘dır. (840-1212)

✴ Orta Asya’da da ilk kez İslamiyeti kabul eden devlet yine Karahanlılar’dır.

▶ Talas Savaşı’nı hareketli haritayla 1 dakikada izleyin: Kâğıdı Avrupa’ya bir savaş getirdi: Talas Savaşı

Karahanlılar

✴ Yöneten ve yönetilenleri Türk olan ilk Türk – İslam devleti Karahanlılar’dır. Bu nedenle Karahanlılarda, Gazneli ve Selçuklulardaki gibi Arap – İran etkisi yoktur.

✴ Türk – İslam Edebiyatı’nın ilk örneği olan, Yusuf Has Hacib’in yazdığı Kutadgu Bilig (Mutluluk Veren Bilgi) eseri ile Kaşgarlı Mahmut’un yazdığı Divan-ı Lügat-it Türk adlı eser Karahanlılar zamanında yazılmış ve Karahanlı hükümdarına sunulmuştur.

✴ Tarihte ilk defa “askeri hastane” ve “askeri posta teşkilatını” kuranlar tarihte birçok şeyin öncüsü olan Karahanlılardır.

✴ İkta sistemini ilk uygulayan devlet Karahanlılardır (Askeri ikta sistemini ilk uygulayan ise Büyük Selçuklulardır.).

✴ Türk – İslam mimarisinin de öncüsü olan Karahanlılar ilk defa kervansaraylar inşa etmişlerdir.

✴ Türk – İslam mimarisinin temelleri Karahanlılar Dönemi’nde atılmıştır.

✴ Yusuf Has Hacib tarafından yazılan Kutadgu Bilig ilk Türkçe Siyasetname’dir.

✴ Karahanlılar dönemi; İslamiyet öncesi Türk kültüründen Türk – İslam kültürüne geçişin birinci halkasıdır.

Tolunoğulları ve İhşitler

✴ Müslüman Türkler’in kurduğu ilk Türk devleti “Tolunoğulları”dır. (868 – 905)

✴ Mısırda kurulan ilk Türk – İslam Devleti Tolunoğulları’dır.

✴ Mısır’da kurulan ikinci Türk – İslam devleti ise İhşitler (Akşitler)’dir.

✴ Hicaz Bölgesi’ne hâkim olan ilk Türk devleti İhşitler (Akşitler)’dir.

📌 SINAV NOTU: Tolunoğulları ve İhşitler (Akşitler)’de yönetici ve askeri kadro genellikle Türklerden oluşmuştur. Fakat halk Arap ve Berberilerden oluşmuştur. Bu durum ise bu devletlerin kısa sürede yıkılmalarında etkili olmuştur.

Gazneliler

✴ Afganistan merkezli kurulan ilk Türk-İslam devleti Gazneliler’dir.

✴ İmparatorluk özelliği taşıyan ilk Türk – İslam Devleti Gazneliler’dir.

✴ Abbasi Halifesini Şii Büveyhoğullarına karşı koruyan ilk Türk – İslam Devleti de Gazneliler’dir (ikinci Türk devleti ise Büyük Selçuklulardır.).

✴ Gaznelilerin en ünlü hükümdarı Gazneli Mahmut’tur (998 – 1030).

📌 SINAV NOTU: Gazneli Sultan Mahmut Türk – İslam Dünyası’nda Hindistan’a yapmış olduğu ve 25 yıl süren 17 seferiyle tanınmıştır ( Gazneli Mahmud ,İslamiyet’i Hindistan’a yaymış (ilk kez) ve Kast sistemine ilk büyük darbeyi indirmiştir.).

✴ Tarihimizde Sultan ve Padişah ünvanını kullanan ilk Türk hükümdarı Gazneli Sultan Mahmut’tur.

Büyük Selçuklu Devleti

✴ Büyük Selçuklularda parayı ilk kez Tuğrul Bey bastırmıştır (Altın para – Dinar, Gümüş para – Dirhem).

✴ Yerleşmek amaçlı olarak Anadolu’ya ilk Türk akınları Büyük Selçukluları tarafından yapılmıştır (ilk sefer Çağrı Bey tarafından 1015 – 1021 yıllları arasında yapılmıştır.).

✴ Büyük Selçuklular zamanında ilk defa İslam Dünyası’nın siyasi liderliği ve koruyuculuğu Türklerin eline geçmiştir.

✴ Büyük Selçukluların Bizans’a karşı kazandığı ilk büyük zafer 1048 Pasinler Savaşı ‘dır.

✴ Pasinler Savaşı ile Bizans’ın direnci kırılmış ve Türklerin Anadolu’ya olan seferleri yoğunluk kazanmıştır.

✴ Büyük Selçuklu Devleti’nin ilk başkenti Nişabur’dur.

✴ Büyük Selçuklu Devleti ile Bizans arasında yapılan 1071 Malazgirt Savaşı sonrasında Anadolu’nun kapıları Türklere açılmış, Anadolu’da “Türkiye Tarihi” başlamış ve ilk Türk Beylikleri kurulmuştur (Alparslan Dönemi).

✴ 1071 Malazgirt Savaşı’ndan sonra Anadolu’da kurulan ilk Türk Beylikleri şunlardır;

• Dilmaçoğulları
• Danişmentliler
• Saltuklar
• Mengücekler
• Artuklar
• Çaka Devleti

✴ İlk İslam minyatür okulu Bağdat’ta Büyük Selçuklular döneminde açılmıştır.

✴ Büyük Selçuklu Devleti, Melikşah Dönemi’nde en parlak dönemini yaşamış ve en geniş sınırlarına ulaşmıştır.

Babürlüler ve Memlükler

✴ Babür krallarından Şah Cihan , eşi Mümtaz Mahal için Hindistan’ın Agra şehrinde “Tac Mahal” adlı anıt mezarı yaptırmıştır.

✴ Moğolları durdurabilen ve dört savaşta da yenebilen tek devlet Memlükler’dir (1260 Ayn Calut, 1277 Elbistan, 1281 Humus ve 1303 Merc-i Suffar savaşları).

✴ Saltanatla yönetilmeyen tek devlet Memlükler’dir (Memlük sultanları komutanlar arasından seçimle belirlenirdi.).

▶ Memlüklerin Ayn Calut zaferini izleyin: Ayn Calut 1 dakikada: Moğolları durduran Türkler

Kronoloji

Çıkmış Sorular

Bu üniteden çıkmış soruları ve cevaplarını görmek için: 2026 KPSS Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Ön Lisans Tarih Soruları · 2024 KPSS Ön Lisans Tarih Soruları · 2026 TYT Tarih Soruları. Ünite sayfası: İlk Türk-İslam Devletleri.

Sıkça Sorulan Sorular

İlk Müslüman Türk devleti hangisidir?

İslamiyet’i resmî din olarak kabul eden ilk Türk devleti Karahanlılardır. Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet devletin resmî dini olmuştur. İslamiyet’i toplu hâlde kabul eden ilk Türk boyu ise Karluklardır.

“Sultan” unvanını ilk kullanan Türk hükümdarı kimdir?

“Sultan” unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı Gazneli Mahmud’dur (998–1030). Hindistan’a yaptığı 17 seferle tanınır.

Kutadgu Bilig ve Divanü Lügati’t-Türk arasındaki fark nedir?

Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacib’in yazdığı ilk Türkçe siyasetnamedir; devlet yönetimini anlatır. Divanü Lügati’t-Türk ise Kaşgarlı Mahmud’un Araplara Türkçe öğretmek amacıyla Arapça yazdığı sözlüktür. İkisi de Karahanlılar döneminde yazılmıştır.

Malazgirt Savaşı’nın önemi nedir?

1071 Malazgirt Savaşı’nda Alparslan, Bizans İmparatoru Romen Diyojen’i yendi. Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı, Anadolu’da ilk Türk beylikleri kuruldu ve “Türkiye tarihi” başladı.

Moğolları ilk durduran devlet hangisidir?

Memlükler, 1260 Ayn Calut Savaşı’nda Moğolları yenerek ilerleyişlerini durdurdu. Elbistan (1277), Humus (1281) ve Merc-i Suffar (1303) savaşlarında da Moğollara karşı başarı kazandılar.

Kaynakça

• Ömer Soner Hunkan, Türk Hakanlığı (Karahanlılar), IQ Kültür Sanat.
• Erdoğan Merçil, Gazneliler Devleti Tarihi, Türk Tarih Kurumu.
• Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti, Ötüken Neşriyat.
• Ali Sevim, Erdoğan Merçil, Selçuklu Devletleri Tarihi, Türk Tarih Kurumu.
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Karahanlılar”, “Gazneliler”, “Selçuklular”, “Memlükler” maddeleri.
• MEB, Ortaöğretim Tarih 9 ve 10 ders kitapları.

Önemli bilgileri derleyen Ergün YILDIRIM hocamıza teşekkürler.

Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Ekim 2026