Muharrem Kararnamesi (1881) Nedir? Nedenleri ve Sonuçları

Kısaca: Muharrem Kararnamesi, Osmanlı Devleti’nin ödeyemez hâle geldiği dış borçların yeniden düzenlendiği ve Düyun-u Umumiye İdaresi‘nin kurulduğu 20 Aralık 1881 tarihli kararnamedir. Adını hicri takvimdeki tarihinden, 28 Muharrem 1299‘dan alır. II. Abdülhamit döneminde alacaklı devletlerin temsilcileriyle yapılan görüşmeler sonunda çıkarıldı. Borç yaklaşık 219,9 milyon Osmanlı lirasından 125,2 milyon liraya indirildi; buna karşılık tuz, tütün, damga, alkollü içki, balık ve ipek gelirleri borçların ödenmesi için yabancı alacaklıların denetimindeki idareye bırakıldı.

📌 SINAV NOTU: Tarihi karıştırmayın: Muharrem Kararnamesi 1881‘dir, ilk dış borç 1854‘te Kırım Savaşı sırasında alınmıştır. Sınavda kararname çoğunlukla ekonomik bağımsızlığın zedelenmesi ve kapitülasyonlarla birlikte dışa bağımlılık örneği olarak sorulur. Akılda tutmak için: Mustafa Kemal de 1881’de, yani Düyun-u Umumiye İdaresi’nin kurulduğu yıl dünyaya geldi.

Borç Batağına Giden Yol

MEB Tarih 11 ders kitabına göre Osmanlı maliyesi uzun süre Galata bankerlerinden iç borç alarak bütçe açığını kapatmaya çalıştı ve dış borçtan kaçındı. Ancak gelirlerin azalması ve Kırım Savaşı‘nın masrafları yüzünden 1854‘te ilk kez dış borç alındı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1854-1874 arasında yapılan on beş borç anlaşmasında kâğıt üzerindeki borç 238,8 milyon liraya ulaştı, ama iskonto ve komisyonlar düşülünce hazineye yalnızca 127,1 milyon lira kadarı girdi.

Alınan paranın çoğu memur maaşlarına, bütçe açığına ve eski borçların taksitlerine gitti. 1875’e gelindiğinde devlet gelirlerinin üçte ikisi yalnızca borç ödemelerine yetiyordu, faizler bile ödenemez olmuştu. Hükûmet 6 Ekim 1875‘te bir kararname yayımlayarak taksitlerin yarısını nakit, yarısını yeni borç senediyle ödeyeceğini açıkladı. 1876’da Sırbistan ile savaşa girilince ödemeler tamamen durdu. 93 Harbi yüzünden ara verilen görüşmeler savaştan sonra yeniden başladı.

Kararname Neler Getirdi?

1879’da Galata bankerleri ve Osmanlı Bankası ile anlaşılarak iç borçlar için altı vergi kalemi Rüsum-ı Sitte İdaresi‘ne bırakılmıştı. 13 Eylül-20 Aralık 1881 arasında alacaklıların temsilcileriyle yapılan toplantıların sonunda Osmanlı Devleti, dış borçların bir plan dâhilinde ödenmesi için yeni bir idarenin kurulmasını kabul etti. Kararlar 20 Aralık 1881 (28 Muharrem 1299) tarihli Muharrem Kararnamesi ile ilan edildi.

• Borç indirimi: MEB’e göre 219.938.559 Osmanlı lirası olan dış borç 125.250.943 liraya düşürüldü, faizler azaltıldı ve ödeme planı yeniden yapıldı.
• Düyun-u Umumiye İdaresi: Maliye Nezareti dışında, kendi başına çalışan bir borç idaresi kuruldu. Eski MEB Tarih 11 ders kitabına göre idareyi İngiltere, Fransa, Almanya, Avusturya, İtalya alacaklıları ile Osmanlı ve Galata bankerlerini temsil eden yedi kişilik bir meclis yönetti; başkanlık İngiliz ve Fransız temsilciler arasında dönüşümlüydü.
• Bırakılan gelirler: Tuz ve tütün tekeli gelirleri, damga resmi, alkollü içki ve balık avı vergileri ile kararnamede adı geçen vilayetlerin ipek öşrü idareye devredildi.
• Yetki: İdare bu gelirleri kendi memurlarıyla toplayacak, iç ve dış borçları ödeyecekti. Tütün gelirleri 1883’te kurulan yabancı sermayeli Reji Şirketi‘ne bırakıldı.

Sonuçları

Kararname kısa vadede devletin borç yükünü hafifletti ve yeni borç alabilmesinin yolunu açtı. MEB Tarih 11 ders kitabına göre Abdülmecit ve Abdülaziz dönemlerinde yüksek faiz ve ağır şartlarla alınan borçlar, II. Abdülhamit döneminde daha uygun şartlarla alındı ve gelen para ağırlıklı olarak yatırımlara harcandı. Düyun-u Umumiye de topladığı gelirlerin bir kısmıyla sanayi, ticaret ve altyapı yatırımları yaptı.

Öte yandan devletin en verimli gelir kaynakları yabancı alacaklıların denetimine girdi. Binlerce memuru olan idare, ülke içinde adeta “devlet içinde devlet” gibi çalıştı. Kapitülasyonlarla birlikte düşünüldüğünde Osmanlı ekonomisi dışa bağımlı hâle geldi; ders kitabının ifadesiyle Avrupalı alacaklıların çıkarları doğrultusunda faaliyet gösteren bu kuruluş Osmanlı ekonomisini olumsuz etkiledi. Kurumun işleyişi ve binası için Düyun-u Umumiye sayfamıza bakabilirsiniz.

Bu bağımlılık Millî Mücadele’nin de gündemindeydi. Lozan’a giden heyete verilen talimatta Düyun-u Umumiye’nin kaldırılması yer aldı; MEB İnkılap Tarihi 8 ders kitabına göre Lozan‘da idare kaldırıldı, Osmanlı borçları devletten ayrılan ülkeler arasında paylaştırıldı. Türkiye’ye düşen payın ödenme şekli 13 Haziran 1928’de Paris’te imzalanan antlaşmayla belirlendi; TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bu borçların son ödemesi 1954’te yapıldı.

İlgili konular: Dönemin genel tablosu için XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti, Cumhuriyet’in tam bağımsızlık anlayışıyla yürüttüğü ekonomi politikası için İzmir İktisat Kongresi sayfalarımıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Muharrem Kararnamesi nedir?

Osmanlı dış borçlarının yeniden düzenlendiği ve Düyun-u Umumiye İdaresi’nin kurulduğu 20 Aralık 1881 tarihli kararnamedir. Borç miktarı indirildi, ödeme planı yeniden yapıldı ve bazı vergi gelirleri borçların ödenmesi için bu idareye bırakıldı.

Muharrem Kararnamesi neden bu adı aldı?

Kararnamenin tarihi hicri takvime göre 28 Muharrem 1299’dur. Muharrem, hicri takvimin ilk ayıdır; kararname adını bu aydan alır.

Muharrem Kararnamesi hangi padişah döneminde çıkarıldı?

II. Abdülhamit döneminde çıkarıldı. Borçların büyük kısmı ise Abdülmecit ve Abdülaziz dönemlerinde, Kırım Savaşı’ndan sonra alınmıştı.

Muharrem Kararnamesi’nin sonuçları nelerdir?

Borç miktarı azaltıldı ve faizler düşürüldü; ancak devletin önemli gelir kaynakları yabancı alacaklıların denetimindeki Düyun-u Umumiye’ye geçti. Bu, Osmanlı’nın mali bağımsızlığını zedeledi ve kapitülasyonlarla birlikte ekonomiyi dışa bağımlı hâle getirdi.

Kaynak: MEB Tarih 11 ders kitabı (2026; Osmanlı maliyesi ve Düyûn-ı Umûmiyye); eski MEB Tarih 11 ders kitabı (Muharrem Kararnamesi); MEB İnkılap Tarihi 8 ders kitabı (2026; Lozan ve 1928 Paris Antlaşması); eski MEB T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 12 ders kitabı; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Düyûn-ı Umûmiyye” maddesi; Atatürk Ansiklopedisi, “Düyun-u Umumiye” maddesi.

Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026

Kapak görseli: Ottoman Public Debt Administration, Istanbul (16033721400) (SALTOnline, No restrictions, Wikimedia Commons).