II.Abdülhamit ve Islahatları | İstibdat Dönemi (1878-1908)

Önceki derslerimizde de kısaca bahsettiğimiz üzere, Sadrazam Mithat Paşa ve Hüseyin Avni Paşa öncülüğünde Abdülaziz tahtan indirilmiş ve V.Murat padişah olmuştu. (1876 – 1876) V. Murat ise ruh sağlığı bozuk olduğu gerekçesiyle üç ay sonra tahtan indirilmişti. V.Murat tahttan indirildikten sonra Kanun-i Esasi’yi kabul etmek ve Meşrutiyeti ilan etmek şartıyla II.Abdülhamit padişah yapıldı.

Bu yazımızda II.Abdülhamit döneminde yaşanan I.Meşrutiyet, Kanun-i Esasi, II.Meşrutiyet ve İstibdat Dönemi (1878-1908) gelişmeleri ve yeniliklerine yer vereceğiz.

Kısaca

II. Abdülhamid 1876’da tahta çıktı ve aynı yıl Kanun-i Esasi‘yi ilan ederek I. Meşrutiyet’i başlattı. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nı gerekçe göstererek meclisi kapattı ve 30 yıl sürecek İstibdat Dönemi‘ni başlattı. Bu dönemde eğitim, ulaşım ve sağlık alanında birçok yenilik yapıldı, İslamcılık devlet politikası oldu. Reval Görüşmeleri üzerine İttihat ve Terakki’nin baskısıyla 1908’de II. Meşrutiyet ilan edildi; 31 Mart Olayı‘ndan (1909) sonra II. Abdülhamid tahttan indirildi.

Üç Dönemin Karşılaştırması

I.Meşrutiyet Dönemi (1876-1877)

Genç (Yeni) Osmanlılar, Tanzimat dönemi yeniliklerini yetersiz bulduklarından ve ülke içindeki sorunların meşruti bir yönetime geçilmesiyle sona ereceğine inandıklarından meşrutiyetin ilan edilmesi için II.Abdülhamit‘e baskı yapmaya başladılar.

📌 SINAV NOTU: Tanzimat ile birlikte eğitim faaliyetlerinin artması ve basın-yayın hayatının gelişmesi sürecinde yetişen aydın sınıfa “Genç Osmanlılar” (Yeni Osmanlılar) denmiştir .

Bu sırada Tersane Konferansı toplanmıştı. Osmanlı Devleti konferansın toplanmasını ve alınacak kararları içişlerine karışma olarak saymış ve konferansı geçersiz hale getirmek için konferansın toplandığı gün meşruti yönetime geçeceklerini duyurmuşlardır.

Osmanlı Devleti, Tersane Konferansı’nın yapıldığı sırada 23 Aralık 1876 tarihinde Kanun-i Esasi’yi ilan etmiş ve meşrutiyet yönetimine geçilmiştir.

📌 SINAV NOTU: Meşrutiyet, padişahın yetkilerinin sınırlandırılmasıdır. 1876’da Kanun-ı Esasi’nin ilanından, II. Abdülhamit’in Kanun-ı Esasi’yi askıya aldığı 1878 yılına kadar geçen süre Osmanlı tarihinde I. Meşrutiyet Dönemi olarak anılır.

Kanun-i Esasi

II.Abdülhamit 23 Aralık 1876 tarihinde Kanun-i Esasi’yi ilan etmiş ve meşrutiyet yönetimine geçilmiştir.

Kanun-i Esasi’ye göre Osmanlı Meclisi, üyelerini halkın seçtiği Mebusan Meclisi ve padişahın seçtiği Âyan Meclisi olmak üzere iki meclisten oluşmuştur.

📌 SINAV NOTU: İlk Osmanlı Meclis-i Mebusan’ı 19 Mart 1877’de Dolmabahçe Sarayı’nda padişahın da katıldığı büyük bir törenle açılmıştır.

Kanun-i Esasi’nin bazı maddeleri şunlardır:

• Devletin başkenti İstanbul, Resmi Dili Türkçe, Dini İslam’dır.
• Osmanlı Devleti, hanedandan en büyük en olgun erkek tarafından yönetilir. (Ekberiyet Sistemi)
• Yasama yetkisi Ayan Meclisi ve Mebusan Meclisi’ne aittir.
• Kanun teklifini hükümet yapar.
• Hükümet yaptığı işlerden padişaha karşı sorumludur.
• Padişah kanun hakkında sınırsız veto yetkisine sahiptir.
• Yürütme yetkisi Heyet-i Vükela’ya aittir.
• Savaş ve barışa padişah karar verir.
• Yargı bağımsızdır.
• Padişah sürgün ve angarya cezası verebilir.
• Padişah meclisi kapatabilir.

📌 SINAV NOTU: Kanun-i Esasi Türk tarihinin ilk yazılı anayasasıdır.

İstibdat Dönemi (1878-1908)

II.Abdülhamit 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşı gerekçesiyle meclisi süresiz tatil edip Kanun-i Esasi’yi yürürlükten kaldırmıştır. Savaş bir yıl sonra bitmiş fakat rağmen II.Abdülhamit her dört yılda bir seçim yapılır maddesini uygulamayıp “istibdat” denilen bir yönetim anlayışı ile ülkeyi yönetmeye başlamıştır.

İşte Osmanlı tarihinde meşrutiyetin askıya alındığı 1878’den başlayıp 1908 tarihinde II. Meşrutiyetin ilanına kadar geçen 30 yıllık döneme İstibdat Dönemi denmiştir.

30 yıl boyunca devam eden bu İstibdat Dönemi’nde yaşanan bazı gelişmeler ise şunlardır:

• II.Abdülhamit döneminde yönetim merkezi olarak Yıldız Sarayı kullanılmaya başlandı.
• Sultan II.Abdülhamit istihbarat faaliyetleri için kendine bağlı olarak Hafiye (Jurnal) Teşkilatı kurdu.
• Osmanlı Devleti dış borçlarını ödeyemez hale geldiğinden dolayı 1881 yılında Muharrem Kararnamesiyle iflasını açıkladı ve alacaklı devletler Duyun-u Umumiye’yi kurdu. İngiliz, Fransız, Alman, İtalyan, Avusturya gibi alacaklı devletlerin temsilcilerinin bulunduğu kurul ülkenin tuz, tütün, içki, ipek aşarı, damga pulu, balıkçılık gibi önemli gelir kaynaklarına el koydu.
• 1881 yılında Osman Hamdi Bey tarafından Sanay-i Nefise Mektebi (Güzel Sanatlar Okulu) açıldı.

• Müze-i Hümayun‘un başına Osman Hamdi Bey getirildi (1881); bugünkü İstanbul Arkeoloji Müzeleri binası açıldı (1891).
• Büyük bir telgraf ağı kuruldu ve öğrenci yetiştirmek için Telgraf Mektebi kuruldu.
• Kız çocukları için Kız Meslek Liseleri açıldı.
• II.Abdülhamit tarafından birçok ilde okullar yaptırıldı.
• Ziraat, Baytar, Çoban, Dişçi, Orman mektepleri açıldı.

📌 SINAV NOTU: II.Abdülhamit eğitime verdiği önem ve yaptırdığı okullardan dolayı “Maarifperver” olarak anılmıştır.

• Mithat Paşa’nın 1863’te kurduğu Memleket Sandıkları 1888 yılında Ziraat Bankasına dönüştürülmüştür.
• Sultan Abdülaziz döneminde hazırlanan Mecelle bu dönemde uygulamaya konulmuştur.
• Tercüman-ı Hakikat gazetesi çıkarıldı.
• Ermeni isyanları bastırmak amacıyla Hamidiye Alayları kuruldu.

• İlk defa çocuk hastanesi açıldı. (Hamidiye Etfal)
• Engellilere yönelik kurumlar açıldı.
• Haydarpaşa Tren Garı yapıldı.
• Tren sektörünün gelişmesi amacıyla “Anadolu Osmanlı Şömendifer Kumpanyası” kuruldu.
• II.Wilhelm tarafından başlatılan 3B (Berlin-Bizans-Bağdat) Demiryolu Projesi‘nin yapımına başlandı.
• Ertuğrul Fırkateyni Japonya dönüşü battı ve kazada 550 Osmanlı leventi şehit oldu.

• Yayın kadrosu kadınlardan oluşan “Şükufezar” ve Halide Edip Adıvar önderliğinde “Demet” gazeteleri çıkarıldı. (Sonraki konuda Osmanlı Basın-Yayın tarihini detaylı olarak inceleyeceğiz.)

📌 SINAV NOTU: İstibdat Dönemi’nin fikir akımı İslamcılık (Ümmetçilik) olmuştur.

📌 SINAV NOTU: İttihat ve Terakki Cemiyeti bu dönemde kurulmuştur.

II. Meşrutiyet Dönemi (1908-1918)

1908 yılından itibaren II.Abdülhamit’e karşı yeniden meşrutiyeti ilan etme konusunda baskılar giderek artmıştı. Bu baskıların üstüne birde 1908 yılında yapılan Reval Görüşmeleri‘nde Osmanlı’nın kağıt üstünde parçalanmış olması bu baskıları iyice alevlendirmişti.

Reval Görüşmeleri (1908)

İngiltere Kralı ile Rus Çarı 1908 yılında Reval Limanı’nda bir araya gelerek Makedonya ve Boğazlar Sorunu ele almıştır. Görüşme sonucunda sadece Makedonya’ya ait ıslahat yapılma fikri açığa vurulsa da aslında gizli olarak Osmanlı topraklarını paylaşma ve Balkanlar’dan atma planları yapılmıştı. Bu görüşmelerin ayrıntıları ve Alman gizli servisi tarafından İttihat ve Terakki Partisine bildirmiştir.

📌 SINAV NOTU: Osmanlı Devleti’nin meşrutiyeti ikinci defa ilan etmesindeki en büyük dış etken Reval Görüşmeleri olmuştur.

II.Abdülhamit’e karşı olarak kurulan İttihat ve Terakki, Reval’deki planı öğrenmiş ve Osmanlı Devleti’nin parçalanmasının önüne geçmek amacıyla meşrutiyetin yeniden ilan edilmesi amacıyla Selanik ve Makedonya’da isyan başlatmıştır.

İttihatçıların Selanik’teki hükümet konağını işgal etmesi üzerine ayaklanmaların ülkenin geneline yayılmasından çekinen II.Abdülhamit meşrutiyeti yeniden ilan etmek zorunda kalmıştır. Ayan ve Mebusan meclisleri tekrar açılmıştır. 1876 yılında ilan edilen Kanun-i Esasi ise yeniden yürürlüğe girmiştir.

31 Mart Olayı (1909)

II.Abdülhamit tarafından meşrutiyetin yeniden ilan edilmesinin ardından, II.Abdülhamit taraftarları meşrutiyeti kaldırıp monarşiyi tekrar getirmek amacıyla 13 Nisan 1909 (Hicri 31 Mart) tarihinde isyan etmişlerdir.

📌 SINAV NOTU: 31 Mart Vakası Osmanlı tarihinde rejim değişikliğine yönelik çıkan ilk isyandır.

📌 SINAV NOTU: 31 Mart isyanı Ahrar Fırkası, 4. Avcı Taburu ve Volkan Gazetesi tarafından desteklenmiştir.

📌 SINAV NOTU: 6 Nisan 1909 gecesi Serbesti Gazetesi başyazarı olan ve sert muhalefeti ile tanınan Hasan Fehmi, Galata köprüsünde suikasta uğramış ve öldürülmüştür.

31 Mart İsyanı’nın bastırılması amacıyla Selanik’te bulunan ordu harekete geçmiştir. Mahmut Şevket Paşa komutasındaki Hareket Ordusu bu isyanı bastırmıştır. Bu orduda Mustafa Kemal, Kurmay Yüzbaşı olarak görev yapmıştır.

📌 SINAV NOTU: Mustafa Kemal tarih sahnesine ilk kez 31 Mart Olayı’nda çıkmıştır.

Bu isyan sonucunda II.Abdülhamit meclis kararı ile tahttan indirilmiş ve yerine V.Mehmet Reşat tahta geçmiştir.

Osmanlı Devleti’nde bu karışık ortam sonucunda;

• Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti.
• Girit, Yunanistan’a bağlandı.
• Bosna-Hersek, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu tarafından ilhak edildi.

1909 Kanun-i Esasi Değişikliği

31 Mart Vakası’nın bastırılmasından sonra Sultan II.Abdülhamit tahttan indirilmiş ve II. Meşrutiyet Meclisi, 21 Ağustos 1909’da anayasa değişikliğini kabul etmiştir.

Bu değişiklilere göre;

• Kanun tekliflerinde padişah izni şartı olmayacak.
• Mebuslar da kanun teklifinde bulunabilecek.
• Padişah kanunları bir kez veto edebilecek.
• Savaş ve barışa meclis karar verecek.
• Padişah Ayan meclisinin onayını alarak üç ay sonra seçime gidilmesi şartıyla meclisi kapatabilecek.
• Hükümet yaptığı işlerden meclise karşı sorumlu olacak.
• Padişah sürgün cezası veremeyecek.
• Herkes parti kurabilecek.

📌 SINAV NOTU: Kanun-i Esasi’de yapılan bu değişiklikler ile padişahın yetkileri kısıtlanmıştır.

Osmanlı Devleti’nde Kurulan Siyasi Partiler

Kanun-i Esasi’de yapılan değişikliklerle Türk demokrasi tarihinde gerçek anlamıyla siyasi partiler kurulmaya başlanmıştır. Bu partilerin kurulmasında İttihat ve Terakki Cemiyeti özgürlükçü tavrından vazgeçmesi etkili olmuştur.

Osmanlı Devleti’nde kurulan siyasi partiler şunlardır:

• İttihat ve Terakki Fırkası
• Ahrar Fırkası
• Osmanlı Demokrat Fırkası
• İttihad-ı Muhammedi Fırkası
• Mutedil Hürriyetperveran Fırkası
• Islahat-ı Esasiye Osmaniye Fırkası
• Ahali Fırkası
• Osmanlı Sosyalist Fırkası
• Hürriyet ve İtilaf Fırkası
• Millî Meşrutiyet Fırkası
• Fedekaran-ı Millet Fırkası

📌 SINAV NOTU: 1912 yılında yapılan seçimler “Sopalı Seçimler” olarak tarihe geçmiştir.

Kronoloji

Çıkmış Sorular

Çıkmış soruları ve cevaplarını görmek için: 2026 KPSS Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Ön Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Ortaöğretim Tarih Soruları · 2025 AYT Tarih Soruları. Ünite sayfası: XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti.

Sıkça Sorulan Sorular

Kanun-i Esasi ne zaman ilan edildi?

Kanun-i Esasi 23 Aralık 1876’da, Tersane Konferansı’nın toplandığı gün ilan edildi. Türk tarihinin ilk yazılı anayasasıdır.

İstibdat Dönemi nedir?

II. Abdülhamid’in 1878’de meclisi kapatmasından 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanına kadar geçen, padişahın meclissiz yönettiği 30 yıllık dönemdir.

II. Meşrutiyet neden ilan edildi?

1908 Reval Görüşmeleri’nde İngiltere ve Rusya’nın Makedonya üzerinde anlaşması üzerine İttihat ve Terakki Rumeli’de ayaklandı ve II. Abdülhamid meşrutiyeti yeniden ilan etmek zorunda kaldı.

31 Mart Olayı nedir?

13 Nisan 1909’da (Rumi 31 Mart 1325) meşrutiyete karşı İstanbul’da çıkan isyandır. Hareket Ordusu tarafından bastırıldı, ardından II. Abdülhamid tahttan indirildi.

II. Abdülhamid’e neden “Maarifperver” denir?

Eğitime verdiği önem ve ülkenin dört bir yanında açtırdığı okullar nedeniyle II. Abdülhamid “Maarifperver” (eğitimsever) olarak anılır.

Kaynakça

• Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi VIII, Türk Tarih Kurumu.
• Tarık Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler, İletişim Yayınları.
• Kemal H. Karpat, İslam’ın Siyasallaşması, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Abdülhamid II”, “Kānûn-ı Esâsî”, “Otuzbir Mart Vak’ası” maddeleri.
• MEB, Ortaöğretim Tarih 11 ders kitabı.

Bu bilgiler MEB ve Akademik kaynaklar referans kullanılarak hazırlanmıştır.

Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Ekim 2026