Osmanlı Devleti’nde matbaanın da gelmesiyle gazete çalışmaları da gelişmeye başlamıştır. Özellikle batı tarzında yapılan yeniliklerden sonra bu faaliyetler hızla artmıştır.
Osmanlı’da çıkarılan gazete ve dergilerin yanı sıra, kadınların çıkardığı gazete ve dergilere bu yazımızda kronolojik olarak yer vereceğiz.
Bu yazımızda kullanacağımız bilgiler Ramazan YETGİN hocamızdan alıntıdır.
Kısaca
Osmanlı’da basın hayatı XIX. yüzyılda başladı. İlk resmî Türkçe gazete Takvim-i Vekayi (1831), ilk yarı resmî gazete Ceride-i Havadis (1840), ilk özel Türk gazetesi ise Şinasi ve Agâh Efendi’nin çıkardığı Tercüman-ı Ahval‘dir (1860). Gazeteler Tanzimat aydınlarının fikirlerini halka ulaştırdı; Namık Kemal, Şinasi ve Ali Suavi gibi isimler vatan, hürriyet ve meşrutiyet düşüncelerini basın yoluyla yaydı.
| Bilgi | Cevap |
|---|---|
| Osmanlı topraklarında çıkarılan ilk gazete | Bulletin des Nouvelles (1795, Fransız elçiliği) |
| İlk resmî Türkçe gazete | Takvim-i Vekayi (1831, II. Mahmud) |
| İlk yarı resmî gazete | Ceride-i Havadis (1840, William Churchill) |
| İlk özel Türk gazetesi | Tercüman-ı Ahval (1860, Agâh Efendi ve Şinasi) |
| İlk dergi | Vekayi-i Tıbbiye (1849) |
| İlk resimli Türk dergisi | Mirat (1862) |
| İlk mizah dergisi | Diyojen (1870, Teodor Kasap) |
| İlk basın kanunu | Matbuat Nizamnamesi (1864) |
Matbaa ve Basının Gelişimi
Osmanlı topraklarında ilk matbaa 1493’te İstanbul’da Yahudiler tarafından kuruldu; bunu Ermeni (1567) ve Rum (1627) matbaaları izledi. Türkçe ve Arap harfli ilk matbaa ise III. Ahmed döneminde, Lale Devri’nde İbrahim Müteferrika ve Said Mehmed Efendi tarafından 1727’de kuruldu; basılan ilk kitap Vankulu Lügati‘dir (1729). Gazetecilik ise ancak bir asır sonra, II. Mahmud’un yenilikleriyle başladı. 1864’te çıkarılan Matbuat Nizamnamesi ilk basın kanunu oldu; 1867’de çıkarılan Ali Kararnamesi ile hükûmete gazeteleri kapatma yetkisi verildi.
Osmanlı Devleti’nde Çıkarılan Gazeteler
(Mobil görünümde tablonun ekrana sığmaması halinde tabloyu yana kaydırınız.)
| TARİH | GAZETE | ÖNEMİ |
| 1795 | Bulletin des Nouvelles | Çıkarılan ilk gazete. Fransızlar tarafından çıkarılmıştır. |
| 1828 | Vakay-ı Mısrıyye | Mısır’ın resmi vilayet gazetesi. |
| 1831 | Takvim-i Vekayi | Osmanlı Devleti’nde çıkarılan ilk resmi gazetedir. II.Mahmut döneminde çıkarılmıştır. |
| 1831 | Le Moniteur Ottoman | Osmanlı Devleti’nde Fransızca olarak çıkarılan ilk resmi gazetedir. |
| 1840 | Ceride-i Havadis | Osmanlı Devleti’ndeki ilk yarı resmi gazetedir. William Churchill tarafından çıkarılmıştır. |
| 1860 | Tercüman-ı Ahval | Osmanlı Devleti’ndeki ilk özel gazetedir. Agah Efendi ve Şinasi yer almıştır. |
| 1862 | Tasvir-i Efkar | Kadınların okutulması ve İstanbul’un sorunları görüşülmüştür. Önce Şinasi daha sonra ise Namık Kemal yer almıştır. |
| 1867 | Muhbir | Giritli Müslümanlara yardım kampanyası başlatmıştır. Ali Suavi çıkarmıştır. |
| 1870 | İbret | Namık Kemal’in yer aldığı gazetedir. Namık Kemal’in Vatan Yahut Silistre oyunundan sonra kapatılmıştır. |
| 1878 | Tercüman-ı Hakikat | Ahmet Mithat Efendi tarafından çıkarılan gazetedir. İnsanlara gazete okuma alışkanlığı kazandırmıştır. |
| 1878 | Tercüman-ı Şark | Şemseddin Sami tarafından çıkarılan gazetedir. |
| 1908 | Tanin | Hüseyin Cahit Efendi tarafından çıkarılan gazetedir. İttihatçıların gazetesidir. |
| 1908 | Volkan | Derviş Vahdettin’in çıkardığı gazetedir. 31 Mart Olayı‘nı desteklemiştir. |
Osmanlı Devleti’nde Çıkarılan Dergiler
(Mobil görünümde tablonun ekrana sığmaması halinde tabloyu yana kaydırınız.)
| TARİH | DERGİ | ÖNEMİ |
| 1849 | Vekay-i Tıbbiye | Osmanlı Devleti’nde çıkarılan ilk dergi. |
| 1862 | Mecmua-i Fünun | Aylık ilim, fen ve kültür dergisi. |
| 1862 | Mirat | İlk resimli Türk dergisi. |
| 1864 | Mecmua-i Askeriye | |
| 1870 | Diyojen | İlk mizah dergisi. Teodor Kasap tarafından çıkarılmıştır. |
Osmanlı Devleti’nde Çıkarılan Kadın Gazete ve Dergileri
(Mobil görünümde tablonun ekrana sığmaması halinde tabloyu yana kaydırınız.)
| TARİH | GAZETE / DERGİ | ÖNEMİ |
| 1868 | Terakki | İlk defa kadın haklarından bahseden gazetedir. |
| 1869 | Terakki Muhadderat | “Kadınların Yükselişi” anlamına gelen gazetedir. |
| 1886 | Şüküfezar | Yazar kadrosunun tamamı kadınlardır. |
| 1887 | Mürevvet | Osmanlı kadınlarını,dünya kadınlarından haberdar eden gazete. |
| 1889 | Parça Bohçası | Ev düzeni ile ilgili bilgiler vermiştir. |
| 1895 | Hanımlara Mahsus Gazete | Kadın haklarını savunmuştur. |
| 1908 | Demet | Halide Edip Adıvar‘ın gazetesidir. |
| 1908 | Mehasin | Renkli basılan ilk gazetedir. |
| 1908 | Kadın | İlk Türk kadın yazar olan Fatma Aliye‘nin yazarlık yaptığı gazetedir. |
| 1913 | Kadınlar Dünyası | Kadınların çalışma hayatından bahsetmiştir. İsmet Hakkı burada yazarlık yapmıştır. |
Çıkmış Sorular
Çıkmış soruları ve cevaplarını görmek için: 2026 KPSS Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Ön Lisans Tarih Soruları · 2025 AYT Tarih Soruları. Ünite sayfası: XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti.
Sıkça Sorulan Sorular
Osmanlı’da çıkarılan ilk Türkçe gazete hangisidir?
İlk resmî Türkçe gazete, II. Mahmud döneminde 1831’de çıkarılan Takvim-i Vekayi’dir.
İlk özel Türk gazetesi hangisidir?
İlk özel Türk gazetesi, 1860’ta Agâh Efendi ve Şinasi’nin çıkardığı Tercüman-ı Ahval’dir.
Ceride-i Havadis’i kim çıkardı?
Ceride-i Havadis, 1840’ta İngiliz William Churchill tarafından çıkarıldı. Devletten yardım aldığı için ilk yarı resmî gazete kabul edilir.
Osmanlı’nın ilk mizah dergisi hangisidir?
İlk mizah dergisi, 1870’te Teodor Kasap’ın çıkardığı Diyojen’dir.
Kadın haklarını savunan ilk yayınlar hangileridir?
Kadın haklarından ilk kez bahseden gazete Terakki’dir (1868). Terakki-i Muhadderat (1869), Şükufezar (1886) ve Hanımlara Mahsus Gazete (1895) kadınlara yönelik öncü yayınlardır.
Kaynakça
- Orhan Koloğlu, Osmanlı’dan Günümüze Türkiye’de Basın, İletişim Yayınları.
- Hıfzı Topuz, II. Mahmut’tan Holdinglere Türk Basın Tarihi, Remzi Kitabevi.
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Takvîm-i Vekāyi”, “Tercümân-ı Ahvâl”, “Cerîde-i Havâdis” maddeleri.
- MEB, Ortaöğretim Tarih 11 ders kitabı.
Bu bilgiler MEB ve Akademik kaynaklar referans kullanılarak hazırlanmıştır.
| Görsel Kaynakları: https://islamansiklopedisi.org.tr/tercuman-i-ahval |
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Ekim 2026
Cevap Yok