Üç kıtaya hükmeden Osmanlı İmparatorluğu’nun son yüzyılında yaygın olarak kullanılan fes, aynı zamanda resmi olarak da kabul edilmişti. Fes, kırmızı ya da bordo renklere sahiptir ve üzerinde püsküllü bir serpuş yer alır. Osmanlı devleti fes kanunu yürürlüğe girdikten sonra yıllar boyunca her erkek başında fes ile dolaşmıştır. Osmanlı’da fesin bu denli yaygınlaşması ile birlikte İstanbul’da 1833 yılında Feshane isimli fes fabrikası kurulmuş, 1839’da Eyüp’e taşınmıştır; İzmit’te de fesler için bir boyahane açılmıştır.
Fes nasıl ortaya çıktı konusuna dair farklı görüşler bulunmaktadır. Bu görüşlerden yaygın olanı fesin Tunus ve Fas’a Bizans’tan geçtiği yönündedir. Yunan adalarından Cezayir’e ve oradan da Osmanlı’ya geldiği düşünülmektedir. Cezayir halkının kullandığı kırmızı fesler, Osmanlı’nın Cezayir’de kurduğu akıncı birliğinde kullanılmaya başlanmıştı. Daha sonra imparatorluğun tamamına yayılmıştır.
Kısaca
Fes, adını Fas’taki Fes şehrinden alan, kırmızı renkli ve püsküllü bir başlıktır. Osmanlı’da II. Mahmut, Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasından (1826) sonra 1829’da asker ve devlet memurlarına fes giyme zorunluluğu getirdi. Yaklaşık bir asır Osmanlı erkeğinin simgesi olan fes, 25 Kasım 1925’te kabul edilen Şapka Kanunu ile yerini şapkaya bıraktı.
Fesin Osmanlı’daki Yolculuğu
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 1826 | Yeniçeri Ocağı kaldırıldı; yerine Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye kuruldu. |
| 1829 | II. Mahmut’un fermanıyla askerin başlığı fes oldu; fes, asker ve devlet memurları için zorunlu hâle geldi. |
| 1833 | İstanbul Kadırga’da Feshane kuruldu; Tunus’tan fes ustaları getirildi. |
| 1838 | Balta Limanı Ticaret Antlaşması ile İngiliz tüccarlarına geniş ayrıcalıklar tanındı; yabancı mallar Osmanlı pazarına kolayca girdi. |
| 1839 | Feshane, Eyüp’te Defterdar İskelesi’ndeki binaya taşındı. |
| 1908 | Avusturya-Macaristan’ın Bosna-Hersek’i ilhakı üzerine Avusturya mallarına, özellikle feslere karşı boykot başladı. |
| 24 Ağustos 1925 | Atatürk Kastamonu gezisinde şapkayla halkın karşısına çıktı. |
| 25 Kasım 1925 | TBMM, Şapka Kanunu’nu kabul etti; fes dönemi sona erdi. |
Osmanlı’da Fesin Kullanılmaya Başlanması
Osmanlı fes tarihi 19. yüzyılın başlarına uzanır. Yenilikçi (reformist) bir Osmanlı padişahı olan II. Mahmut, modernleşme göstergesi olarak fes kullanımını imparatorlukta yaygın hale getirdi. Kaptan-ı Derya Koca Hüsrev Paşa, fesi öncelikle kendi kalyoncu askerlerine giydiriyordu. Bunu gören padişah, Tunus’tan gelme fesleri beğendi ve devlet memurlarının da takmasını istedi.
Osmanlı, 19. yüzyılda askeri, toplumsal, ekonomik ve siyasi olarak zor zamanlar yaşıyordu. Yeniçeri Ocağı, 1826 senesinde II. Mahmut tarafından kaldırıldı, ardından onun yerine Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye kuruldu. Yeniçeriler ile bir bağı kalmasını istemediği için Sultan Mahmut, eski başlıkları kullanmak istememiş ve girdiği yeni başlık arayışında fesi tercih etmişti. Bunun yanı sıra eskiden kullanılan şubaraların üretim kalitesi son derece düşüktü, güneş ve yağmurda sürekli bozuluyorlardı.
Askeriyedeki herkes, padişahın da kararı ile fes giyiyordu. Osmanlı’da fes giyme zorunluluğu Sultan Mahmut tarafından 1829 senesinde getirildi. Fesin getirilmesinde padişahın batılıları esas alarak yaptığı reformlar yer alıyordu. Osmanlı’da fes kanunu kadınlar ve din adamları harici herkesin fes giymesini gerektiriyordu.
Fesin Osmanlı Topraklarında Yolculuğu
1832 senesinden itibaren Osmanlı’da neredeyse herkes fes takıyordu. Din adamları, fesin ecnebi başlığı olduğunu iddia ederek takmayı reddettiler. Bunun üzerine II. Mahmut döneminde fes giymenin caiz olduğuna dair fetva verildi. 1838 senesinde İngiltere ile Osmanlı arasında Balta Limanı Ticaret Anlaşması imzalanmıştır. Bu anlaşmada İngilizler, ticaret konusunda geniş ayrıcalıklar elde ettiler.
Fes, ilk zamanlarda Tunus ve Fas’tan getirilmişti. Ancak ilerleyen süreçte İngiltere büyük ölçekli olarak kendi ürettiği fesleri Osmanlı’da pazarlamıştır. Bunun yanı sıra Avusturya – Macaristan’dan da çok sayıda fes satın alımı olmuştur. Avusturya’nın 1908’de Bosna Hersek’i ilhak etmesinin ardından İstanbul’da Avusturya fesleri, protesto edilmiştir. Büyük bir kitleye ulaşan protestolar, farklı yaş aralıklarındaki erkeklerin başlarındaki fesleri çıkarmasına yol açmıştır.
Osmanlı’da Fes Çeşitleri
Fesler, kendi aralarında çeşitlere ayrılırdı. Genel olarak püsküller, farklı şekillerde üretilirdi. Örneğin polislerin, erlerin ve subayların püskülleri burma şekline sahipti ve orta kısmında tahtadan yapılmış bir düğme yer alırdı. Zeybeklerin taktıkları feslerdeki püsküller ise serpme şeklindeydi ve uzundu. Püskül, iliç denilen feslerde ise fesin tamamını kaplardı. Yağmurlu ya da rüzgarlı havalarda fesin püskülleri birbirlerine takılırdı.
Bazı çocuklar, yetişkinlerin birbirine karışmış bu püsküllerini düzenleyerek cüzi bir ücret alırlardı. Osmanlı kaynaklarında yer aldığına göre en iyi püskül, günümüzde İrlanda’nın başkenti olan Dublin’den gelirdi. Bunun yanı sıra Tunus’tan gelen mavi püsküller de revaçtaydı. Fas’tan gelen feslerde ay damga kağıt isimli püsküller kullanılırdı. Çoğunlukla esnaf, yorgancı ustaları, ekmekçi ya da yağlıkçı benzeri meslek grupları bu fesleri giyerdi. Çocukların feslerine süs olacak şekilde muska ve nazarlıklar konulurdu.
Kapak Görseli:
https://twitter.com/oart7218/status/1228787654642327553?lang=el
Fesin Sonu: Şapka Kanunu (1925)
MEB İnkılap Tarihi kitabına göre II. Mahmut’un ordu ve devlet memurlarına getirdiği fes zorunluluğu, toplumun geneline yayılamadı. Osmanlı’nın çok uluslu yapısı nedeniyle halkın giyimi çeşitli kalmaya devam etti.
Cumhuriyet Dönemi’nde Atatürk, Türk milletinin çağdaş dünyanın bir parçası olması için bütün dünyada kabul edilen kıyafetlerin giyilmesini gerekli gördü. 1925’ten itibaren orduda kasket ve kep kullanılmaya başlandı.
24 Ağustos 1925’te Kastamonu’ya şapkayla giden Atatürk, burada ve İnebolu’da yeni kıyafet anlayışını anlattı. Ardından TBMM, 25 Kasım 1925’te Şapka Kanunu’nu kabul etti ve fesin yerini şapka aldı.
Sıkça Sorulan Sorular
Fes Osmanlı’da ne zaman zorunlu oldu?
II. Mahmut döneminde, 1829’da asker ve devlet memurları için zorunlu hâle getirildi. Bu karar Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasından sonraki yenilikler arasındadır.
Fes adını nereden alır?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre fes adını, ilk ortaya çıktığı Fas’taki Fes şehrinden alır.
Feshane nedir?
Osmanlı’da fes üretmek için 1833’te İstanbul Kadırga’da kurulan fabrikadır. 1839’da Eyüp’e taşınmıştır; binası bugün kültür ve fuar alanı olarak kullanılır.
Fesin yerini şapka ne zaman aldı?
25 Kasım 1925’te TBMM’de kabul edilen Şapka Kanunu ile. Bu inkılap, toplumsal alanda yapılan inkılapların önemli bir adımıdır.
Din adamları fes giydi mi?
Fes zorunluluğu din adamlarını kapsamıyordu; ulema sarığını korudu. TDV’ye göre bir süre sonra esnafa da fesin üzerine sarık sarma izni verildi.
İlgili Konular
- II. Mahmut ıslahatları
- Vaka-i Hayriye (1826)
- Balta Limanı Ticaret Antlaşması (1838)
- Şapka Kanunu (1925)
- Toplumsal alanda yapılan inkılaplar
- Osmanlı’da sosyal hayat
Kaynakça
- MEB, T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 12 Ders Kitabı, “Şapka İnkılabı ve Kıyafette Yapılan Düzenlemeler”.
- MEB, Tarih 11 Ders Kitabı.
- Hülya Tezcan, “Fes”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 12, s. 415-416.
- Tevfik Güran, “Feshâne”, TDV İslâm Ansiklopedisi.
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
