Kısaca: Barbaros Hayreddin Paşa, asıl adı Hızır olan ve Osmanlı deniz tarihinin en büyük komutanı sayılan denizcidir. Ağabeyi Oruç Reis ile birlikte Kuzey Afrika’da İspanyollara karşı savaştı ve Cezayir’e hâkim oldu. 1533’te Kanuni Sultan Süleyman‘ın çağrısıyla Osmanlı hizmetine girdi, Kaptan-ı Derya oldu ve 1538’de Preveze‘de Haçlı donanmasını yenerek Akdeniz’i bir Türk gölü hâline getirdi. 1546’da İstanbul’da öldü; türbesi Beşiktaş’tadır.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Doğum | Tahminen 1478 (TDV); ailesi Midilli’nin fethinden sonra adaya yerleşmişti |
| Ölüm | 5 Temmuz 1546, İstanbul |
| Asıl adı | Hızır. “Hayreddin” adını Yavuz Sultan Selim verdi; “Barbaros” Avrupalıların kullandığı addır |
| Unvanları/Görevleri | Cezayir hâkimi, Kaptan-ı Derya (1534’ten itibaren, beylerbeyi rütbesiyle), Divan-ı Hümayun üyesi |
| Önemli olaylar | Cezayir’in Osmanlı’ya katılması (1533), Tunus’un alınması (1534), Preveze Zaferi (1538), Nis Seferi (1543) |
| Türbesi | Beşiktaş, İstanbul |
📌 SINAV NOTU: Barbaros’un 1533’te Osmanlı hizmetine girmesiyle Osmanlı donanması güçlendi ve Cezayir Osmanlı topraklarına katıldı. Kanuni döneminde Kaptan-ı Derya, Divan-ı Hümayun’a katılmaya başladı. Preveze = Barbaros + Andrea Doria + 1538 + “Akdeniz Türk gölü oldu”. 1543 Nis Seferi, Osmanlı-Fransız iş birliğinin denizdeki örneğidir. Bazı ders notlarında Nis 1541 diye geçer; ders kitabı ve TDV seferi 1543’e yerleştirir.
Midilli’den Kuzey Afrika’ya
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hızır, Midilli’nin fethinden sonra adaya yerleşen sipahi Yakub Ağa’nın oğludur; aile Vardar Yenicesi kökenlidir. Dört kardeşin üçüncüsüydü. Gençliğinde Midilli ile Selanik ve Eğriboz arasında ticaret yaptı. Ağabeyi Oruç, Rodos şövalyelerine esir düşüp kurtulduktan sonra kardeşler Şehzade Korkut’un himayesine girdi.
1504’ten sonra Batı Akdeniz’e açılan kardeşler, Hafsi sultanının izniyle Halkulvadi’ye yerleşti ve Cerbe Adası’nı üs olarak kullandı. Bu yıllarda İspanya, Endülüs’teki son Müslüman devletini yıktıktan sonra Kuzey Afrika kıyılarını işgale girişmişti. MEB ders kitabının ifadesiyle Oruç ve Hızır Reis, Cezayir’de üs kurarak İspanyol istilasına karşı başarılı bir mücadeleye girişti. 1513’te Cicelli’yi, 1516’da Cezayir’i aldılar; Oruç Reis Cezayir’de sultan ilan edildi. 1518’de Oruç, Tilimsan’da İspanyollarla çarpışırken hayatını kaybetti.
Cezayir ve Osmanlı’ya Bağlanma
Ağabeyinin ölümüyle yalnız kalan Hızır, Ekim 1519’da Cezayir halkının dilekçesini İstanbul’a gönderdi. Yavuz Sultan Selim, onu Cezayir’in hâkimi olarak tanıyan bir hatt-ı şerif yolladı ve bölgeye 2.000 yeniçeri ile topçu gönderdi. Hızır bundan sonra Hayreddin Paşa adıyla anıldı. “Barbaros” adı ise Avrupalıların önce Oruç için kullandığı “Barbarossa” (Kızıl Sakal) lakabını ona da yakıştırmasından gelir.
Hayreddin sonraki yıllarda Kol, Bone ve Konstantin’i aldı. 1524’te Cezayir’den çekilmek zorunda kaldıysa da üç yıl sonra şehri geri aldı. MEB ders kitabındaki kronolojide 1529, Barbaros’un Cezayir’e hâkim olduğu yıl olarak geçer; TDV, limanın önündeki İspanyol kalesinin (Adakale) 1530’da alındığını yazar. Bu dönemde İspanya’daki baskıdan kaçan yaklaşık 70.000 Endülüslü Müslüman, onun gemileriyle Cezayir’e taşındı.
Osmanlı Hizmetinde: Kaptan-ı Derya
XVI. yüzyılın başında Osmanlı donanması kara ordusu kadar güçlü değildi. Bu yüzden Kanuni Sultan Süleyman, Barbaros’u Osmanlı hizmetine çağırdı. Barbaros yirmi kadırgayla İstanbul’a geldi ve 28 Aralık 1533’te padişahın huzuruna çıktı; ardından Halep’teki Sadrazam İbrahim Paşa ile görüştü. TDV’ye göre 6 Nisan 1534’te beylerbeyi rütbesiyle Kaptan-ı Derya oldu. Bu görev daha önce Gelibolu sancakbeyliği düzeyindeydi.
Bu katılımın iki sonucu oldu: Osmanlı donanması güçlendi ve Cezayir Osmanlı topraklarına katıldı. MEB ders kitabına göre Kaptan-ı Derya, XVI. yüzyıldan itibaren donanma komutanı olarak Divan-ı Hümayun‘a katılmıştır. Barbaros 22 Eylül 1534’te Tunus’u aldı; Şarlken şehri TDV’ye göre 21 Temmuz 1535’te geri aldı (MEB ders kitabındaki ittifak metninde bu olay 1534 olarak geçer).
Preveze Zaferi (1538)
Osmanlı’nın Akdeniz’de yükselmesi üzerine Papa’nın önderliğinde bir Kutsal İttifak kuruldu. Barbaros 1538’de Ege’de yirmi sekiz ada ile iki kaleyi aldı. MEB ders kitabına göre 27 Eylül 1538’de 122 gemi ve 20 bin askerden oluşan Osmanlı donanması, 308 gemi ve 55 bin askerden oluşan Andrea Doria komutasındaki Haçlı donanmasına Preveze önlerinde taarruz etti. Haçlılar büyük kayıplarla çekildi ve Akdeniz’de Türk hâkimiyeti başladı. TDV asıl çarpışmayı 28 Eylül olarak verir.
Savaşın ayrıntıları için Preveze Deniz Savaşı sayfamıza bakabilirsiniz. Zaferin ardından 1539’da Kastelnova geri alındı, 1540’ta Venedik barış yaptı. MEB Tarih 11 ders kitabına göre Barbaros kadırgayı en etkili savaş gemisi sayıyordu: Akdeniz’in uzun ve durgun yazında büyük yelkenliler rüzgârsız kalırken kürekli kadırgalar savaşabilirdi.
Fransa Seferi ve Nis (1543)
MEB ders kitabına göre 1543’te Barbaros komutasında 110 kadırga, 40 fusta ve 3 büyük yelkenliden oluşan bir donanma Akdeniz’e açıldı. Kanuni bu donanma için bir milyon iki yüz bin altın düka harcamıştı; devletin bütün bütçesi dokuz milyon dükaydı. Barbaros 20 Temmuz 1543’te Marsilya’ya ulaştı ve görkemli bir törenle karşılandı. Fransız elçisinin yazdığına göre donanmanın yalnızca görülmesi bile kalelerin teslim olmasına yetiyordu.
TDV’ye göre Nis 20 Ağustos 1543’te alındı, ancak iç kale düşmedi. Kışı Toulon’da geçirdi. Bu sefer sırasında Cenevizlilerin elinde esir olan Turgut Reis‘in serbest bırakılmasını da sağladı.
Son Yılları ve Ölümü
Fransa dönüşünde daha çok tersane işleriyle uğraştı. Hatıralarını Seyyid Murâdî’ye yazdırdı; bu eser Gazavât-ı Hayreddin Paşa adıyla bilinir. 5 Temmuz 1546’da kısa bir hastalıktan sonra İstanbul’da öldü ve Beşiktaş’ta yaptırdığı medresenin yanındaki türbeye defnedildi. Ölümüne düşürülen tarih “Mâte reîsü’l-bahr” (Deniz reisi öldü) sözüdür.
Önemi
Barbaros, kendi imkânlarıyla başladığı mücadeleyi bir imparatorluk donanmasının komutasına taşıdı. MEB ders kitabına göre Osmanlı-İspanya mücadelesi onun Kaptan-ı Derya olmasıyla Batı Akdeniz ve Kuzey Afrika’da yoğunlaştı ve Kuzey Afrika İspanyol istilasından kurtarıldı. TDV, onun dönemini Osmanlı deniz gücünün zirvesi olarak görür; yetiştirdiği denizciler ve düzene koyduğu tersaneler sayesinde bu güç bir süre daha devam etti.
Turgut Reis, Salih Reis ve Seydi Ali Reis onun yanında yetişen denizcilerdir. Akdeniz hâkimiyeti 1560’ta Cerbe Deniz Zaferi ile pekişti; bu üstünlük ilk ciddi darbeyi 1571’de İnebahtı‘da aldı. Dönemin genel çerçevesi için Osmanlı Yükselme Dönemi sayfamıza bakabilirsiniz.
Kısa Kronoloji
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1513 | Oruç ve Hızır’ın Cicelli’yi alması |
| 1516 | Cezayir’in alınması |
| 1518 | Oruç Reis’in Tilimsan’da ölümü |
| Ekim 1519 | Cezayir’in Yavuz Sultan Selim’e bağlanması |
| 1529 | Barbaros’un Cezayir’e hâkim olması (MEB) |
| 1533 | Osmanlı hizmetine giriş, Cezayir’in Osmanlı’ya katılması |
| 6 Nisan 1534 | Kaptan-ı Derya olması |
| 22 Eylül 1534 | Tunus’un alınması |
| 27 Eylül 1538 | Preveze Deniz Zaferi |
| 1543 | Fransa Seferi ve Nis |
| 5 Temmuz 1546 | İstanbul’da ölümü |
Sıkça Sorulan Sorular
Barbaros Hayreddin Paşa kimdir?
Asıl adı Hızır olan, Kuzey Afrika’da İspanyollara karşı savaşıp Cezayir’e hâkim olan ve 1533’te Osmanlı hizmetine girerek Kaptan-ı Derya olan Türk denizcisidir. 1538 Preveze Zaferi’nin komutanıdır.
Barbaros Hayreddin Paşa ne zaman Osmanlı hizmetine girdi?
1533’te Kanuni Sultan Süleyman’ın çağrısıyla girdi. Böylece Osmanlı donanması güçlendi ve Cezayir Osmanlı topraklarına katıldı. TDV’ye göre Kaptan-ı Derya tayini 6 Nisan 1534’tedir.
Barbaros adı nereden gelir?
Avrupalılar önce ağabeyi Oruç Reis’e “Barbarossa” (Kızıl Sakal) diyordu; bu lakap sonra Hızır’a da yakıştırıldı. “Hayreddin” adını ise ona Yavuz Sultan Selim vermiştir.
Barbaros Hayreddin Paşa’nın türbesi nerededir?
İstanbul Beşiktaş’tadır. 5 Temmuz 1546’da ölen Barbaros, burada yaptırdığı medresenin yanındaki türbeye defnedildi.
Barbaros’un kazandığı en önemli zafer hangisidir?
1538 Preveze Deniz Zaferi’dir. Andrea Doria komutasındaki Haçlı donanması yenildi ve Akdeniz bir Türk gölü hâline geldi.
Görsel: Barbaros Hayreddin Paşa portresi (Wikimedia Commons, kamu malı). Kaynak: MEB Tarih 10 ders kitabı (Dünya Gücü Osmanlı; Osmanlı-Fransız İttifakı; Osmanlılar Akdeniz’de; Divan), MEB Tarih 10 ders notları, MEB Tarih 11 ders kitabı (Kadırga ve Kalyon); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Barbaros Hayreddin Paşa” maddesi (Şerafettin Turan).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
