10. Sınıf Tarih 1. Ünite Ölçme ve Değerlendirme Cevapları

Doğru sıra şöyledir: Dandanakan Savaşı (1040), Pasinler Savaşı (1048), Malazgirt Savaşı (1071), I. Haçlı Seferi (1096-1099), II. Haçlı Seferi (1147-1149), Miryokefalon Savaşı (1176), Hıttin Muharebesi ve Kudüs’ün fethi (1187), III. Haçlı Seferi (1189-1192), IV. Haçlı Seferi (1202-1204), Kösedağ Savaşı (1243).

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Anadolu Selçuklu Devleti Önemli Notlar

Cevap: D (I ve III). Selçukluların düzenli akınları Doğu Roma şehirlerini Selçuklu hâkimiyetine soktu ve yerleşmeyi kolaylaştırdı. Miryokefalon zaferiyle Anadolu’nun Türk yurdu olduğu kesinleşti. Haçlı Seferleri ise Anadolu’dan geçtiği için buraya yeni yerleşen Türkleri sosyoekonomik açıdan zor durumda bıraktı; yani yurt edinmeyi kolaylaştırmadı, zorlaştırdı.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Haçlı Seferleri: Nedenleri, Seferler Tablosu ve Sonuçları

Benzerlikler: İkisi de Bizans’a karşı kazanıldı, Bizans’ın sayıca üstün ordusu Türk savaş taktikleriyle (Turan taktiği, pusu) yenildi ve iki zafer de Anadolu’nun Türk yurdu olmasına hizmet etti. Farklılıklar: Malazgirt’i Büyük Selçuklu Sultanı Alp Arslan kazandı, imparator esir alındı ve Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı; bu zafer Avrupa’yı Haçlı Seferlerine hazırlanmaya yöneltti. Miryokefalon’u Türkiye Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan kazandı; bu bir savunma zaferiydi ve Bizans’ın Türkleri Anadolu’dan atma planını sona erdirdi. Miryokefalon’dan sonra Bizans ve Avrupa, Anadolu’daki Selçuklu hâkimiyetini kabul etmek zorunda kaldı; Bizans bir daha büyük bir saldırı düzenleyemedi.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Miryokefalon Savaşı (1176): Nedenleri, Seyri ve Sonuçları

Örnek cevap: Türkistan’da, ağırlıklı olarak Türk nüfusun arasında kurulan Karahanlılar eski Türk geleneklerine bağlı kaldı; ordu büyük ölçüde Türklerden oluştu ve devlet iki kısma ayrılarak yönetildi. Afganistan ve Hindistan’da farklı halkları yöneten Gazneliler İran-Abbasi bürokrasisini benimsedi, gulamlardan oluşan merkeziyetçi bir ordu kurdu, Hindistan koşullarına uygun olarak fil ve İndus üzerinde donanma kullandı. İran ve Irak’a hâkim olan Büyük Selçuklular divan, vezirlik, ikta ve atabeylik gibi kurumları geliştirdi, Türkmenleri uç bölgelere yerleştirdi. Bizans ve Haçlılarla sınır komşusu olan Türkiye Selçukluları ise uç kuvvetlerine önem verdi, kıyılara ulaşınca donanma kurdu, Moğol istilası sonrası naib-i saltanat ve pervane gibi görevler önem kazandı.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: İlk Müslüman Türk Devletlerinde Devlet Yönetimi

Örnek cevap: Veraset sistemi: Devletin hanedanın ortak malı sayılması sürdü; bu yüzden taht kavgaları yaşandı (Melikşah-Kavurt), ancak Selçuklular şehzadeleri yönetime hazırlamak için atabeylik sistemini getirdi. Hâkimiyet anlayışı: Kut inancı yerini hükümdarı ‘Allah’ın yeryüzündeki gölgesi’ sayan anlayışa bıraktı, halifenin onayı meşruiyet için önem kazandı; cihan hâkimiyeti ülküsü nizam-ı âlem ve gaza anlayışıyla sürdü. Hükümdarlık alametleri: Taht, tuğ, otağ, para, bayrak ve ok-yay gibi eski alametler korunurken hutbe, çetr, saray, taç, tuğra, nevbet ve hilat eklendi; hükümdarlar hakan ve han unvanlarının yanında sultan ve keykavus gibi yeni unvanlar kullandı.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: İlk Müslüman Türk Devletlerinde Devlet Yönetimi

Doğru olanlar: A, B, Ç, D ve F. A: Hükümdarlar hakan ve keykavus gibi unvanlar kullandı. B: Karahanlılarda devlet iki kısma ayrılarak yönetildi; ikili teşkilat Türk-İslam devletlerinde sürdü. Ç: Töre, şeri hukuka aykırı olmayacak şekilde örfi hukuk olarak devam etti. D: Hükümdar eşlerinin (hatun) yönetimde söz sahibi olması geleneği sürdü. F: Hutbe, çetr, tuğra gibi yeni alametler eklendi. Yanlış olanlar: C yanlıştır, çünkü daimî orduda Türk olmayan yerli unsurlara da yer verildi. E yanlıştır, çünkü ordu-millet özelliği Türk-İslam devletlerinde de devam etti.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: İlk Müslüman Türk Devletlerinde Devlet Yönetimi

Örnek cevap: ‘Selçuklu Döneminde Türk Ailesi, Gündelik Hayat ve Şehir Yaşamı’ başlığını seçerdim. Çünkü kaynaklar aileyi ve iş bölümünü (A), müzik ve eğlenceyi (B), halı dokumacılığını (Ç), sarayda kadınların yerini (C), ilk camiyi (D), sikkeleri (E), Konya’nın şehir planını (F) ve iç kaleleri (G) anlatıyor. Bu kaynakların hepsi sosyal hayat, ekonomi ve yerleşme konularını bir arada ele almama imkân veriyor.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: İlk Müslüman Türk Devletlerinde Sosyal Hayat

Örnek cevap: Ne? Selçuklu şehirlerindeki iç kalelerde hangi yapılar bulunurdu? Nerede? Anadolu halıları nerelerde dokunur ve hangi ülkelere satılırdı? Ne zaman? Konya ne zaman Türkiye Selçuklularının başkenti oldu? Nasıl? Selçuklu aileleri geçimlerini nasıl sağlıyordu? Neden? Selçuklular şehirlerini neden surlar ve iç kalelerle korudu? Kim? Selçuklu şehirlerinde camiler, medreseler ve kervansaraylar kimler tarafından yaptırıldı?

Örnek işaretleme: A (Türk ailesi ve geçim): sosyal ve ekonomik. B (arp çalan erkek ve dinleyen kadın): sosyal. C (hükümdar ve taçlı kadınların tasvir edildiği kâse): sosyal ve siyasi. Ç (geometrik desenli halı): ekonomik ve sosyal. D (Anadolu’daki ilk Türk camisi): sosyal; fethin sembolü olduğu için siyasi de işaretlenebilir. E (Selçuklu sultanları adına basılan altın para): ekonomik ve siyasi. F (Konya şehir planı): sosyal ve siyasi. G (iç kaleler): siyasi ve sosyal. Birden fazla alan işaretlenebileceği için gerekçeni de belirtmen iyi olur.

Örnek cevap: Kaynak A’daki kadının sosyal hayatta erkekle birlikte yer aldığı bilgisi, arp çalan erkek ile onu dinleyen kadını gösteren Kaynak B ve hükümdarın yanında taç takmış kadınların tasvir edildiği Kaynak C ile desteklenir. Ailenin geçim için üretim yaptığı bilgisi, Türkiye Selçuklu dönemine ait yün halıyı gösteren Kaynak Ç ile doğrulanabilir; halı dokumacılığı ailelerin ekonomik faaliyetlerindendir. Türklerin köy, kasaba ve şehirlerde sabit konutlarda yaşadığı bilgisi de Kaynak F’deki Konya şehir planı ve Kaynak G ile desteklenir.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: İlk Müslüman Türk Devletlerinde Sosyal Hayat

Örnek cevap: Hayvancılıkla uğraşan konargöçer Türkmenler geniş otlak ve yaylaların bulunduğu Orta ve Doğu Anadolu ile uç bölgelere, tarımla uğraşanlar verimli ovalara yerleştirildi. Zanaat ve ticaretle uğraşanlar ise şehirlerde iskân edildi. Anadolu’nun Doğu ile Batı arasındaki ticaret yollarının kavşağında olması, Konya, Kayseri, Sivas gibi şehirlerin yol üzerinde büyümesini, kervansaray, han, çarşı ve panayırların kurulmasını sağladı. Kıyıların fethiyle Antalya, Alanya ve Sinop gibi liman şehirleri gelişti. Fetihlerin yarattığı güvenlik ihtiyacı nedeniyle şehirler surlar ve iç kalelerle korundu.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: İskân Politikası Nedir? Osmanlı’da İskân ve Sürgün

Benzerlikler: XI-XIII. yüzyıllarda iki medeniyette de yükseköğretim kurumları yayıldı (medreseler ve üniversiteler). İki tarafta da din, bilim, eğitim ve sanat anlayışını derinden etkiledi. Farklılıklar: Türk-İslam dünyasında hükümdarlar bilimi destekledi, medreselerde dinî ilimlerin yanında matematik, astronomi, tıp ve felsefe okutuldu ve eğitim vakıflarla herkese açıktı. Avrupa’da eğitim kilise ve din adamlarının denetimindeydi, skolastik düşünce hâkimdi ve deneyi savunan bilim insanları baskı gördü. Türkler mutasavvıfların sevgi ve hoşgörü mesajıyla ve çini, oymacılık, minyatür gibi sanatlarla öne çıkarken Avrupa sanatında kilise belirleyiciydi.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: Orta Çağda Dünya

Ulaşılabilecek yargılar: A, B, Ç ve E. A doğrudur, çünkü mutasavvıfların Anadolu’da İslam’ı anlattığı belirtilir. B doğrudur, çünkü Avrupalıların İslam dünyasındaki bilim ve eğitim kurumlarını takip etmesi değişimde etkili olmuştur. Ç doğrudur, çünkü iki tarafta da din anlayışı bilim ve eğitimi şekillendirmiştir. E doğrudur, çünkü Türkler cami, medrese, kervansaray ve köprülerle Anadolu’yu bayındır hâle getirmiştir. C yanlıştır, çünkü mutasavvıflar çağları ve coğrafyaları aşmıştır. D yanlıştır, çünkü üniversiteler kurulduktan sonra da kilise baskısı sürmüştür. F yanlıştır, çünkü Katolik Kilisesi deneyciliği savunanları kısıtlamıştır.

Örnek cevap: Haritada medreselerin Konya, Kayseri, Sivas, Tokat, Amasya, Sinop, Erzurum, Diyarbakır, Mardin, Aksaray ve Antalya gibi Anadolu’nun hemen her bölgesine yayıldığı görülür. Medreseler özellikle başkent, ticaret yolu ve sınır şehirlerinde yoğunlaşmıştır. Bu kurumlar İslam’ı ve Türk kültürünü yeni kuşaklara öğretti, kadı, müderris ve devlet görevlisi yetiştirerek Türk-İslam düzenini Anadolu’nun dört bir yanına taşıdı. Bulundukları şehirleri bilim ve kültür merkezi yaparak nüfus çekti ve bu şehirlerin Türk-İslam kimliği kazanmasını hızlandırdı.

📖 Konuyu ayrıntılı oku: İlk Müslüman Türk Devletlerinde Eğitim