Kısaca
93 Harbi, 1877-1878 yıllarında Osmanlı Devleti ile Rusya arasında yapılan savaştır. Rumi takvimde 1293 yılına denk geldiği için bu adla anılır. Savaş Balkanlar ve Kafkasya olmak üzere iki cephede yürüdü. Gazi Osman Paşa’nın Plevne savunması ve Nene Hatun’un Aziziye Tabyası gibi destanlara rağmen Osmanlı yenildi, Rus ordusu İstanbul önlerine kadar geldi. Savaş Ayastefanos ve Berlin antlaşmalarıyla bitti; Osmanlı Balkanlar’da ve Doğu Anadolu’da büyük toprak kaybetti.
| Tarih | 24 Nisan 1877 – 3 Mart 1878 |
| Padişah | II. Abdülhamid |
| Taraflar | Osmanlı Devleti – Rusya; Romanya, Sırbistan ve Karadağ Rusya yanında |
| Cepheler | Tuna (Balkanlar) ve Kafkasya |
| Öne çıkan komutanlar | Gazi Osman Paşa, Gazi Ahmed Muhtar Paşa, Süleyman Paşa |
| Sonuç | Ayastefanos (3 Mart 1878) ve Berlin (13 Temmuz 1878) antlaşmaları |
93 Harbi’nin Nedenleri
- Rusya’nın sıcak denizlere inme siyaseti: Rusya, Osmanlı’nın Avrupa’daki topraklarını ve İstanbul’u hedefliyordu.
- Kırım Savaşı’nın rövanşı: 1853-1856 Kırım Savaşı yenilgisinin intikamını almak istiyordu.
- Panslavizm: Balkanlar’daki Slavları tek çatı altında toplama politikasıyla Bosna-Hersek ve Bulgar isyanlarını teşvik etti, Sırbistan ile Karadağ’ı savaşa kışkırttı.
- İstanbul (Tersane) Konferansı’nın reddi: Avrupa devletleri 23 Aralık 1876’da İstanbul’da toplandı. Aynı gün ilan edilen Kanun-i Esasi’ye rağmen, Osmanlı’nın bağımsızlığına ve toprak bütünlüğüne aykırı bulunan teklifler reddedildi. Rusya bunu savaş için gerekçe yaptı.
Tuna Cephesi ve Plevne Savunması
Rus ordusu 1877 yazında Tuna’yı geçti. Hedef, Balkanları aşıp İstanbul’a inmekti. Vidin’den yetişen Osman Paşa, yol kavşağındaki Plevne kasabasına Ruslardan önce girdi ve çevresini siper ve tabyalarla ördü.
- Temmuz ve Eylül 1877 arasında yapılan üç büyük saldırı geri püskürtüldü. Üçüncüsünde Romen ordusu da savaştı, Çar II. Aleksandr cepheyi bizzat izledi ve müttefikler çok ağır kayıp verdi.
- Ruslar sonra kuşatmaya geçti. Erzak tükendi, kış bastırdı.
- 10 Aralık 1877’de Osman Paşa çemberi yarmak için son bir çıkış yaptı, bacağından yaralandı ve esir düştü. MEB’e göre savunma 145 gün sürdü.
- Türk kaynaklarına göre Çar, paşanın kılıcını almadı. Bazı yabancı kaynaklar kılıcın Romen General Cerchez’e teslim edildiğini yazar.
- II. Abdülhamid ona Gazi unvanını verdi. Plevne Marşı (“Tuna nehri akmam diyor”) o günlerden bugüne ulaştı.
Plevne’nin önemi süresindedir: Bu kasaba dört buçuk ay boyunca Rus ordusunun Balkanlar’dan inmesini geciktirdi. Süleyman Paşa’nın ağır kayıplar verdiği Şıpka Geçidi çarpışmaları da aynı dönemde yaşandı. Plevne düşünce yol açıldı: Rus ordusu Edirne’yi alıp Ayastefanos’a (Yeşilköy) kadar geldi.
Kafkasya Cephesi ve Nene Hatun
Doğuda Ahmed Muhtar Paşa, sayıca çok üstün Rus ordusuna karşı uzun süre direndi ve Gazi unvanını aldı; ancak Doğubeyazıt, Ardahan ve Kars düştü. Erzurum önlerinde Kasım 1877’de Ruslar Aziziye Tabyası’nı ele geçirince halk tabyaya yürüdü. Bu direnişin sembolü Nene Hatun oldu. Erzurum ise ateşkes şartlarına göre Ruslara bırakıldı ve daha sonra geri alındı.
📌 SINAV NOTU: MEB’in vurguladığı eşleştirmeler: Plevne = Gazi Osman Paşa, Kafkasya = Gazi Ahmed Muhtar Paşa, Aziziye Tabyası = Nene Hatun. Adının Rumi 1293 yılından geldiği de sorulur.
Ayastefanos ve Berlin Antlaşmaları
Rus ordusu İstanbul önlerine gelince Osmanlı barış istedi. Rusya’yı çok güçlendiren Ayastefanos’a İngiltere ve Avusturya itiraz etti, bu yüzden Berlin’de yeni bir antlaşma yapıldı.
| Konu | Ayastefanos (3 Mart 1878) | Berlin (13 Temmuz 1878) |
|---|---|---|
| Bulgaristan | Ege’ye kadar uzanan büyük prenslik | Küçültüldü, üçe ayrıldı; Makedonya Osmanlı’da kaldı |
| Sırbistan, Karadağ, Romanya | Bağımsız, toprak aldı | Bağımsız, toprak kazançları azaltıldı |
| Bosna-Hersek | Özerklik | Yönetimi Avusturya’ya bırakıldı |
| Doğu Anadolu | Kars, Ardahan, Batum, Eleşkirt, Doğubeyazıt Rusya’ya | Kars, Ardahan, Batum Rusya’ya; Doğubeyazıt ve Eleşkirt Osmanlı’ya geri döndü |
| Ermeniler | Rus denetiminde ıslahat | Ermeni ıslahatı için Avrupa denetimi (61. madde) |
| Savaş tazminatı | Rusya’ya tazminat | Tazminat sürdü |
📌 SINAV NOTU: Kıbrıs Berlin’in maddesi değildir: Osmanlı, Rusya’ya karşı destek karşılığında yönetimini 4 Haziran 1878 Kıbrıs Sözleşmesi ile İngiltere’ye bıraktı. Ermeni Meselesi uluslararası belgeye ilk kez Ayastefanos’ta (16. madde), sonra Berlin’de (61. madde) girdi.
93 Harbi’nin Sonuçları
- Osmanlı Balkanlar’daki gücünü büyük ölçüde kaybetti; Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu.
- Kars, Ardahan ve Batum (Elviye-i Selase) Rusya’ya geçti. Kars ve Ardahan ancak 1920-1921’de geri alındı.
- Büyük göç: Balkanlar’dan ve Kafkasya’dan yüz binlerce Müslüman Anadolu’ya göç etti. Bugün Anadolu’daki pek çok muhacir ailenin hikâyesi buraya uzanır.
- II. Abdülhamid savaşı gerekçe göstererek Meclis-i Mebusan’ı 1878’de kapattı; I. Meşrutiyet sona erdi ve Kanun-i Esasi fiilen askıya alındı.
- Osmanlı Devleti’nin İngiltere’ye güveni sarsıldı, zamanla Almanya’ya yakınlaştı.
- Ermeni Meselesi uluslararası gündeme taşındı, Balkanlar’daki milliyetçi çatışmalar ise Balkan Savaşlarına uzandı.
- Ekonomik yük büyüdü ve 1881’de Düyun-ı Umumiye idaresi kuruldu.
Dönemin genel tablosu için XIX. Yüzyıl Siyasi Olayları ve XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Kronoloji
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 23 Aralık 1876 | Kanun-i Esasi’nin ilanı; İstanbul (Tersane) Konferansı |
| 24 Nisan 1877 | Rusya’nın savaş ilanı |
| Haziran 1877 | Rus ordusunun Tuna’yı geçmesi |
| Temmuz-Eylül 1877 | Plevne’de üç saldırının geri püskürtülmesi |
| Kasım 1877 | Kars’ın düşmesi; Aziziye Tabyası savunması |
| 10 Aralık 1877 | Plevne’nin düşmesi |
| Ocak 1878 | Edirne’nin düşmesi |
| 14 Şubat 1878 | Meclis-i Mebusan’ın kapatılması |
| 3 Mart 1878 | Ayastefanos Antlaşması |
| 4 Haziran 1878 | Kıbrıs Sözleşmesi |
| 13 Temmuz 1878 | Berlin Antlaşması |
Sıkça Sorulan Sorular
93 Harbi nedir?
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’dır. Rumi takvimde 1293 yılına denk geldiği için 93 Harbi denir.
93 Harbi’nde Plevne’yi kim savundu?
Gazi Osman Paşa. Plevne savunması 10 Aralık 1877’ye kadar sürdü ve MEB’e göre 145 gün devam etti.
Nene Hatun kimdir?
93 Harbi sırasında Erzurum’daki Aziziye Tabyası’nı Ruslara karşı savunan halkın simgesi olan kahramandır.
Elviye-i Selase nedir?
Kars, Ardahan ve Batum’dan oluşan üç sancaktır. 93 Harbi sonunda Rusya’ya bırakılmıştır.
Ayastefanos ile Berlin arasındaki fark nedir?
Ayastefanos Rusya’ya çok büyük kazanç sağlıyordu. Avrupa’nın itirazı üzerine yapılan Berlin Antlaşması Bulgaristan’ı küçülttü ve Rusya’nın kazanımlarını sınırladı, ama Osmanlı yine büyük toprak kaybetti.
Meclis-i Mebusan neden kapatıldı?
II. Abdülhamid 93 Harbi’ni gerekçe göstererek 1878’de kapattı. Meclis 1908’de yeniden açıldı.
Kaynaklar: MEB Ortaöğretim Tarih 11 ders kitabı (s. 92, 102-105); Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi; Justin McCarthy, Ölüm ve Sürgün; Fahir Armaoğlu, 19. Yüzyıl Siyasi Tarihi.
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Ekim 2026
: Plevne, Ayastefanos ve Berlin){kind=link}