Kısaca: Balta Limanı Ticaret Antlaşması, II. Mahmut döneminde 16 Ağustos 1838‘de Osmanlı Devleti ile İngiltere arasında imzalandı. Osmanlı, Kavalalı Mehmet Ali Paşaya karşı İngiltere’nin desteğini kazanmak istiyordu. Antlaşmayla yed-i vahit (tekel) usulü kaldırıldı, İngiliz tüccarlarına Osmanlı ülkesinde serbest ticaret ve düşük gümrük hakkı tanındı. Kapitülasyonlar en geniş hâline ulaştı; Osmanlı açık pazar hâline geldi ve yerli sanayi büyük zarar gördü.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Tarih | 16 Ağustos 1838 |
| Padişah | II. Mahmut |
| Taraflar | Osmanlı Devleti ve İngiltere |
| Osmanlı’nın amacı | Kavalalı Mehmet Ali Paşa’ya karşı İngiliz desteği |
| İngiltere’nin amacı | Osmanlı pazarına serbestçe girmek, Mısır’daki tekel düzenini kırmak |
| Sonuç | Osmanlı açık pazar oldu; yerli üretim rekabet edemedi |
📌 SINAV NOTU: Balta Limanı, kapitülasyonların en geniş hâli olarak bilinir ve siyasi bir amaç (Mehmet Ali’ye karşı destek) için ekonomik taviz verilmesine örnektir. Sınavlarda yed-i vahit usulünün kaldırılması, yabancı tüccarın yerli tüccardan daha az vergi ödemesi ve yerli sanayinin çöküşü sorulur. Benzer haklar kısa sürede diğer Avrupa devletlerine de tanındı.
Antlaşmanın İmzalanma Nedenleri
- Kavalalı Mehmet Ali Paşa sorunu: Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa’nın isyanı karşısında II. Mahmut, İngiltere’nin desteğini kazanmak istiyordu.
- Hünkâr İskelesi Antlaşması’nın etkisi: 1833’te Rusya ile yapılan antlaşma İngiltere’yi rahatsız etmişti; Osmanlı İngiltere ile ilişkilerini düzeltmek istiyordu.
- İngiltere’nin ekonomik çıkarları: Sanayi İnkılabı’nı yaşayan İngiltere ham madde ve pazar arıyordu; Mısır’daki tekel (yed-i vahit) düzeni İngiliz ticaretini engelliyordu.
Balta Limanı Antlaşmasının Maddeleri
- İngiliz tüccarları Osmanlı ülkesinin her yerinde serbestçe ticaret yapabilecek, her türlü malı alıp satabilecek.
- Yed-i vahit (tek elden alım-satım, tekel) usulü kaldırılacak.
- İngiliz tüccarları ithal ettikleri mallar için düşük oranlı gümrük vergisi ödeyecek; iç gümrüklerden muaf tutulacak.
- Antlaşma Mısır dahil Osmanlı’nın bütün topraklarında uygulanacak.
Sonuçları ve Önemi
- Kapitülasyonlar en geniş hâline ulaştı; Osmanlı ülkesi Avrupa malları için açık pazar hâline geldi.
- Yabancı tüccarlar yerli tüccarlardan daha az vergi ödediği için yerli tüccar ve esnaf rekabet gücünü kaybetti.
- Başta dokumacılık olmak üzere yerli sanayi büyük ölçüde çöktü.
- Mehmet Ali Paşa’nın Mısır’daki tekel ekonomisi ve buna dayanan askerî gücü zayıfladı.
- Fransa başta olmak üzere diğer Avrupa devletleri de kısa sürede benzer haklar elde etti.
- İngiltere, 1840 Londra Antlaşması’nda Osmanlı’yı Mehmet Ali’ye karşı destekledi.
Kapitülasyonların gelişimi için Kapitülasyon, dönemin reformları için II. Mahmut Islahatları sayfalarına bakabilirsiniz. Kapitülasyonlar ancak Lozan Barış Antlaşması ile tamamen kaldırıldı.
Sıkça Sorulan Sorular
Balta Limanı Antlaşması ne zaman imzalandı?
16 Ağustos 1838’de II. Mahmut döneminde imzalandı.
Balta Limanı Antlaşması hangi devletle imzalandı?
İngiltere ile imzalandı.
Osmanlı Balta Limanı Antlaşması’nı neden imzaladı?
Kavalalı Mehmet Ali Paşa’ya karşı İngiltere’nin siyasi desteğini kazanmak için imzaladı.
Yed-i vahit usulü nedir?
Bir malın alım-satımının tek elde (devlette veya imtiyazlı kişide) toplanması, yani tekel usulüdür; Balta Limanı ile kaldırıldı.
Balta Limanı Antlaşması’nın Osmanlı ekonomisine etkisi nedir?
Osmanlı açık pazar hâline geldi, yabancı tüccar yerli tüccardan avantajlı duruma geçti ve yerli sanayi çöktü.
Kapitülasyonlar ne zaman kaldırıldı?
1914’te tek taraflı olarak kaldırıldı; uluslararası alanda kesin olarak Lozan Barış Antlaşması (1923) ile sona erdi.
Kaynak: MEB, Tarih 11 ders kitabı, 2. ünite: Kapitülasyonlar ve 1838 Balta Limanı Antlaşması. Görsel: II. Mahmut portresi, Henri-Guillaume Schlesinger (Wikimedia Commons, kamu malı).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
: Maddeleri ve Sonuçları){kind=link}