Kısaca: Köprülüler Dönemi, 1656’da Köprülü Mehmed Paşa‘nın sadrazam olmasıyla başlayan ve 1683 II. Viyana Kuşatması’na kadar süren dönemdir. Köprülü Mehmed Paşa, görevi şart koşarak kabul etti ve otoriteyi yeniden kurdu. Oğlu Fazıl Ahmed Paşa zamanında Uyvar (1663) ve Girit (1669) alındı, Lehistan ile Bucaş Antlaşması (1672) imzalandı. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Çehrin Seferi’ni yaptı ve 1683’te Viyana’yı kuşattı; bu kuşatmanın başarısızlığıyla dönem kapandı.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Dönem | 1656-1683 (MEB ders notları) |
| Padişah | IV. Mehmed |
| Sadrazamlar | Köprülü Mehmed Paşa (1656-1661), Fazıl Ahmed Paşa (1661-1676), Merzifonlu Kara Mustafa Paşa (1676-1683) |
| Önemli olaylar | Venedik ablukasının kırılması, Uyvar’ın fethi (1663), Girit’in fethi (1669), Kamaniçe’nin alınması (1672), Çehrin Seferi (1678), II. Viyana Kuşatması (1683) |
| Antlaşmalar | Vasvar (1664), Bucaş (1672), Zoravna (1676), Bahçesaray (1681) |
| Sonraki Köprülüler | Fazıl Mustafa Paşa (1689-1691), Amcazâde Hüseyin Paşa, Numan Paşa |
📌 SINAV NOTU: Köprülü Mehmed Paşa, sadrazamlığı şart ileri sürerek kabul etti; bu Osmanlı tarihinde daha önce görülmemiş bir durumdu. Vasvar (1664) Avusturya ile, Bucaş (1672) Lehistan ile imzalandı; Bahçesaray (1681) Rusya ile yapılan ilk antlaşmadır. Bucaş ile Osmanlı Batı’da en geniş sınırlarına ulaştı. Girit 1645-1669 arasında, yirmi dört yıl süren kuşatmayla alındı. “Uyvar önünde bir Türk gibi kuvvetli” deyimi 1663 Uyvar fethinden kalmıştır.
Dönemin Arka Planı
XVII. yüzyılın ortasında Osmanlı Devleti iç karışıklıklar, sık değişen sadrazamlar ve mali sıkıntılarla uğraşıyordu. MEB Tarih 11 ders kitabına göre 1654’te Çanakkale Boğazı’nı abluka altına alan Venedikliler, 1656’da Boğaz önündeki savaşta Osmanlı kalyonlarının çoğunu ele geçirmişti. Ablukanın İstanbul’da kıtlığa yol açması, durumu daha da ağırlaştırdı. Bu karışıklığın genel çerçevesi için Duraklama Dönemi siyasi olayları ve Duraklama Dönemi isyanları sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Köprülü Mehmed Paşa ve Şartları
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Mehmed Paşa, Arnavutluk’un Berat sancağına bağlı Rudnik köyünde doğdu. Devşirme olarak İstanbul’a getirildi ve Enderun‘da yetişti. Amasya’ya bağlı Köprü (Vezirköprü) kasabasında evlendiği için Köprülü diye anıldı. Vâlide Turhan Sultan’ın desteğiyle 15 Eylül 1656’da sadrazam oldu.
MEB ders kitabına göre Köprülü, daha önceki sadrazamların asker ve saray müdahalesi yüzünden iş yapamadığını biliyordu. Bu yüzden görevi kabul etmeden önce şartlar ileri sürdü ve pazarlık yaptı; bu, Osmanlı tarihinde daha önce benzeri görülmemiş bir durumdu. Ders kitabının özetlediği şartlar şunlardır:
- Padişah, yalnızca sadrazamın kararlarının uygulanacağına söz verecek.
- Bütün tayin ve azilleri sadrazam yapacak.
- Padişah, sadrazam hakkında çıkarılacak olumsuz söylentilere itibar etmeyecek.
TDV bu şartları dört madde olarak sayar: sunduğu telhislerin uygulanması, küçük büyük hiçbir tayine karışılmaması, yetkilerinin sınırlandırılmaması ve kendisini çekemeyenlerin sözlerine önem verilmemesi. Madde, padişahın ve vâlide sultanın bu şartları yeminle kabul ettiğini yazar.
Köprülü sert yöntemlerle düzeni sağladı. Venediklilerin elindeki Bozcaada ve Limni geri alındı ve Çanakkale Boğazı’nın güvenliği sağlandı. 1658’de Erdel üzerine sefere çıktı; aynı yıl Anadolu’da başlayan Abaza Hasan Paşa isyanı, TDV’ye göre 1659’da isyancıların Halep’te idamıyla sona erdi. Köprülü 31 Ekim 1661’de Edirne’de öldü ve İstanbul Çemberlitaş’taki külliyesine defnedildi.
Fazıl Ahmed Paşa: Uyvar, Girit ve Lehistan
Babasının ölümü üzerine sadrazam olan Fazıl Ahmed Paşa, TDV’ye göre medrese eğitimi almış ve bir süre müderrislik yapmış bir devlet adamıydı. Sadrazam olduğunda yirmi beş-yirmi altı yaşlarındaydı.
Avusturya: Uyvar ve Vasvar
MEB ders kitabına göre Avusturya, Erdel işlerini bahane ederek Osmanlı’ya karşı girişimlerde bulundu. Bunun üzerine sefere çıkan Fazıl Ahmed Paşa 1663’te Uyvar Kalesi’ni fethetti ve burayı eyalet hâline getirdi. Ders kitabına göre Osmanlılar zor şartlara rağmen kaleyi otuz sekizinci günde aldı ve “Uyvar önünde bir Türk gibi kuvvetli” deyimi buradan doğdu. 1664’te imzalanan Vasvar Antlaşması ile Erdel’deki Türk hâkimiyeti onaylandı. MEB ders notlarına göre Uyvar ve Neograd kaleleri Osmanlı’da kaldı.
Venedik: Girit ve Kandiye
MEB ders kitabına göre Venedik yönetimindeki Girit, korsanların barındığı bir yer hâline gelmişti. Osmanlı donanması 1645’te adayı kuşattı; ancak ada ancak 1669’da tamamen alınabildi. Yirmi dört yıl süren bu kuşatma maliyeyi ve donanmayı yıprattı. TDV’ye göre Fazıl Ahmed Paşa 1666’da Girit’e gitti, Kandiye kuşatmasını bizzat yönetti ve Venedik 6 Eylül 1669’da teslim oldu. Girit’in alınmasıyla Doğu Akdeniz ve Çanakkale Boğazı’nın güvenliği sağlandı.
Lehistan: Kamaniçe ve Bucaş
Ders kitabına göre Ukrayna Kazakları 1668’de Osmanlı’dan yardım isteyince Lehistan Ukrayna’yı işgal etti. IV. Mehmed ve Fazıl Ahmed Paşa sefere çıktı, Kamaniçe alındı ve Podolya’ya hâkim olundu. 1672 Bucaş ve 1676 Zoravna antlaşmalarıyla Podolya ve Kamaniçe Osmanlı’ya, Ukrayna da Osmanlı himayesindeki Kazaklara bırakıldı. MEB ders notlarına göre Lehistan vergi ödemeyi de kabul etti ve Osmanlı Batı’da en geniş sınırlarına ulaştı. TDV, Bucaş’ın 18 Ekim 1672’de imzalandığını, ancak Leh meclisinin onaylamaması üzerine savaşın sürdüğünü ekler. Fazıl Ahmed Paşa 3 Kasım 1676’da Edirne yolunda öldü ve babasının yanına defnedildi.
Merzifonlu Kara Mustafa Paşa
TDV’ye göre Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, babasının ölümünden sonra küçük yaşta Köprülü Mehmed Paşa’nın himayesine girdi, onun oğullarıyla birlikte yetişti ve Köprülü’nün damadı oldu. 5 Kasım 1676’da sadrazam oldu.
MEB ders kitabına göre Osmanlı himayesinde Ukrayna’yı yöneten Kazak beyinin Rusya’ya yanaşması üzerine Çehrin Seferi’ne çıkıldı. TDV’ye göre Çehrin Kalesi 1678’de alınıp yıktırıldı. Bazı önemli kalelerin alınması üzerine Rusya barış istedi ve 1681’de Osmanlı ile Rusya arasındaki ilk antlaşma olan Bahçesaray Antlaşması imzalandı. MEB ders notlarında bu antlaşma 1678 olarak geçer ve Özi (Dinyeper) Nehri’nin sınır olduğu belirtilir; ders kitabı ve TDV 1681’i verir.
II. Viyana Kuşatması’na Giden Yol
MEB ders kitabına göre Köprülüler döneminde yeniden güç kazanan Osmanlı’da Merzifonlu da fetihleri sürdürmek ve genişleme siyaseti izlemek istedi. Orta Macaristan’da Protestan Macarların lideri Tököli İmre Avusturya’ya karşı yardım isteyince Merzifonlu Viyana üzerine sefere çıktı. TDV’ye göre asıl hedef olarak Yanıkkale düşünülmüşken Belgrad’daki savaş meclisinde Viyana’nın kuşatılması kararlaştırıldı; ordu 14 Temmuz 1683’te Viyana önlerine geldi.
Avusturya’nın çağrısıyla Lehistan, Venedik ve Alman prenslikleri yardıma geldi; Papa da Avrupa devletlerini bir çatı altında topladı. Ders kitabına göre bazı komutanların sadrazama tam destek vermemesi yüzünden Osmanlı ordusu 1683’te Viyana önlerinde bozguna uğradı. MEB ders notları ve TDV, Kırım hanının Leh kuvvetlerine engel olmamasını da bozgunun nedenleri arasında sayar. Merzifonlu, padişahın emriyle 25 Aralık 1683’te Belgrad’da idam edildi. Kuşatmanın ayrıntıları için Viyana Kuşatmaları sayfamıza bakabilirsiniz.
Sonrası ve Önemi
Viyana bozgunundan sonra kurulan Kutsal İttifak karşısında uzun bir savaş dönemi başladı. MEB ders kitabına göre 1689-1691 yılları arasında sadrazam olan Köprülü Fazıl Mustafa Paşa Belgrad ile Niş’i geri aldı ve 1691’de Salankamen’de ordunun önünde hücum ederken şehit düştü. Savaşlar 1699’da Karlofça Antlaşması ile sona erdi.
Köprülüler dönemi, devletin ağır bir bunalımdan güçlü sadrazamlar eliyle çıkarıldığı bir dönemdir. Ancak MEB’in XVII. yüzyıl ıslahatları için yaptığı değerlendirme burada da geçerlidir: düzen daha çok kuvvet ve sertlik yoluyla sağlandı, sorunların köklerine inilmedi ve başarı kişilere bağlı kaldı. Konunun ıslahat tarafı için Duraklama Dönemi ıslahatları sayfamıza bakabilirsiniz.
Kısa Kronoloji
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 15 Eylül 1656 | Köprülü Mehmed Paşa’nın sadrazam olması |
| 1658-1659 | Erdel Seferi, Abaza Hasan Paşa isyanının bastırılması |
| 31 Ekim 1661 | Köprülü Mehmed Paşa’nın ölümü, Fazıl Ahmed Paşa’nın sadrazamlığı |
| 1663 | Uyvar’ın fethi |
| 1664 | Vasvar Antlaşması |
| 6 Eylül 1669 | Kandiye’nin teslimi, Girit’in fethinin tamamlanması |
| 1672 | Kamaniçe’nin alınması, Bucaş Antlaşması |
| 1676 | Zoravna Antlaşması; Merzifonlu’nun sadrazam olması |
| 1678 | Çehrin’in alınması |
| 1681 | Bahçesaray Antlaşması |
| 1683 | II. Viyana Kuşatması; Merzifonlu’nun idamı |
Sıkça Sorulan Sorular
Köprülüler Dönemi nedir?
1656’da Köprülü Mehmed Paşa’nın sadrazam olmasıyla başlayıp 1683 II. Viyana Kuşatması’na kadar süren, Köprülü ailesinden ve çevresinden sadrazamların devleti yönettiği dönemdir.
Köprülü Mehmed Paşa’nın şartları nelerdir?
MEB’e göre padişahın yalnızca onun kararlarını uygulatması, bütün tayin ve azillerin sadrazamca yapılması ve sadrazam hakkındaki söylentilere itibar edilmemesidir. TDV bu şartları dört madde olarak verir.
Köprülüler döneminde hangi antlaşmalar imzalandı?
Avusturya ile Vasvar (1664), Lehistan ile Bucaş (1672) ve Zoravna (1676), Rusya ile Bahçesaray (1681) antlaşmaları imzalandı.
Girit ne zaman fethedildi?
Kuşatma 1645’te başladı ve ada 1669’da Fazıl Ahmed Paşa döneminde Kandiye’nin teslim olmasıyla tamamen alındı. Kuşatma yirmi dört yıl sürdü.
Köprülüler Dönemi nasıl sona erdi?
Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın 1683’te Viyana önlerinde yenilmesi ve aynı yıl Belgrad’da idam edilmesiyle sona erdi. Ardından Kutsal İttifak savaşları başladı.
Görsel: Köprülü Mehmed Paşa, 17. yüzyıl gravürü (Wikimedia Commons, kamu malı). Kaynak: MEB Tarih 11 ders kitabı (Köprülü Mehmed Paşa; Osmanlı-Avusturya, Lehistan, Rusya ve Venedik ilişkileri; II. Viyana Kuşatması; Köprülü Fazıl Mustafa Paşa), MEB Tarih 10 ders notları (IV. Mehmet Dönemi); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Köprülü Mehmed Paşa” (Müctebâ İlgürel), “Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa” (Abdülkadir Özcan) ve “Merzifonlu Kara Mustafa Paşa” (Abdülkadir Özcan) maddeleri.
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
